اختلالات یادگیری در کودکان از سنین 7 تا 10 سالگی توسط معلمین و کادر مدرسه شناسایی می شود، والدین در این دوره با چالش های فراوانی از قبیل یافتن روش درمان صحیح، جلوگیری از پس رفت تحصیلی کودک و…. مواجه می شوند. در زمینه درمان اختلال یادگیری روش های متعدد مطرح شده است، یکی از این روش ها بر پایه مهارت های درکی حرکتی کودکان استوار است. مرکز توانبخشی دکتر صابر در زمینه کاردرمانی درکی حرکتی در کودکان اختلال یادگیری فعالیت می نماید. کاردرمانی دکتر صابر با استفاده از تجهیزات پیشرفت روز دنیا به برطرف کردن مشکلات ادراکی کودکان اختلال یادگیری و درمان اختلالات یادگیری چه در زمینه اختلال خواندن و چه در زمینه اختلال دیکته کمک می نماید.
تاثیر مشکلات ادراکی بر انواع اختلالات یادگیری
به طور کلی، کودکان دارای ناتوانی های ذهنی سطوح بالا و متوسطی از مشکلات ادراکی و IQ پایین را تجربه می کنند. علاوه بر مشکلات ادراکی، رابطه مثبتی بین عملکرد شناختی مختل، سطح بالای ناتوانی کلی در کودکان دارای ناتوانی های ذهنی و عملکردهای اجرایی و حافظه ضعیف با مشکلات در فعالیت های زندگی روزمره مرتبط بود. مشکلات ادراکی یک علت اصلی عدم سازگاری با محیط و یک عامل مهم است که بر نتایج توانبخشی تأثیر می گذارد. شناسایی مشکلات احتمالی در کودکان دارای ناتوانی ذهنی مرتبط با مشکلات ادراکی در بیماران جوان با اختلال خفیف تا متوسط ضروری است. کودکان و نوجوانان دارای ناتوانی های ذهنی چالش برانگیزترین گروه های افراد در میان افراد استثنایی هستند. شواهد نشان می دهد که افرادی که در سایر حوزه های شناختی، که به طور سنتی با نتیجه خواندن مرتبط نیستند، عملکرد پایه ضعیفی دارند، ممکن است پاسخ درمانی کمی داشته باشند یا اصلاً پاسخ ندهند، و بنابراین درمان های دارویی ممکن است توصیه مناسبی نباشند. هنگام در نظر گرفتن توصیه های درمانی، شناسایی صحیح علت اصلی دشواری خواندن نیز مهم است. به طور فزاینده ای این شناخت وجود دارد که جوانانی که با اختلالات ریاضی مواجه هستند، از کمبودهای مختلف و متعددی رنج می برند و اغلب همچنین دارای کمبودهای گسترده زمینه ای در حافظه کاری هستند که مشکلات در ریاضی را تشدید می کند، زیرا کودکان هنگام انجام محاسبات ریاضی پیشرفته تر ملزم به استفاده از سطوح فزاینده ای از حافظه کاری هستند. به همین دلیل مهم است که فراتر از ارزیابی های استاندارد، آزمون های پیشرفت ریاضی برویم تا ارزیابی های خاص تری از کمبودهای خاص ریاضی (حقایق، مهارت ها و…) را شامل شود تا رویکردهای شخصی سازی شده ای برای هدف قرار دادن کمبودهای خاص ریاضی که یک کودک ممکن است از آن رنج ببرد، ارائه شود. در حال حاضر، اگرچه مداخلات و رویکردهای متعددی برای درمان اختلال ریاضی وجود دارد، به نظر می رسد مداخلاتی که شامل آزمایش های تمرین مکرر و مثال ها، دستور العمل ها یا استراتژی های ملموس و به راحتی قابل ارتباط هستند، بیشترین حمایت تجربی را به دست آورده اند. همچنین به نظر می رسد که مداخلات باید عناصر اساسی یک مهارت خاص را هدف قرار دهند تا اطمینان حاصل شود که کودکان اصول زیربنایی عملیات ریاضی را یاد می گیرند و درک می کنند. این حمایت اضافی باید در اسرع وقت به کودکان ارائه شود تا از عقب ماندن بیشتر آن ها جلوگیری شود.
مقیاس زمانی در کودکان اختلال یادگیری
بسیاری از کودکان ناتوان در یادگیری، به همان نحو که در بعد مکان با اختلالاتی مواجه هستند، در مورد زمان نیز دچار عدم ثبات میباشند. مثالی در بارهی همزمانی در فعالیتهای حرکتی، تغییر جهت در هنگام دویدن میباشد که کودکان اختلال یادگیری در آن دچار مشکل هستند.
کپارت در زمینه اختلال یادگیری سه جنبه اهمیت زمان در یادگیری را به این شرح بیان نموده است:
۱) همزمانی یا مفهوم توامانی: منظور از آن پدیدههایی است که باهم در یکزمان اتفاق میافتند.
۲) ریتم یا فاصلههای زمانی مساوی.
۳) توالی یا ترتیب امور در مقیاس زمانی.
از طریق ریتم رشد، یک مقیاس زمانی از جهان حاصل میشود. فعالیتهایی نظیر دویدن، قدمزدن، پریدن، و سخنگفتن مستلزم احساس ریتم است. کارکرد دیگر مقیاس زمانی، مربوط به آگاهی از واحدهای زمان است. برخی از کودکان نمیتوانند زمان را تخمین بزنند و یا نمیتوانند ساعت و دقیقه را از هم تمیز دهند. کودکانی که در ریتم یا فاصلههای زمانی مساوی دچار اختلال هستند نمیتوانند الگوهای حرکتی غیر موزون را تقلید کنند.
توالی سومین جنبه زمان است. کودک میآموزد که رویدادها دارای ترتّب زمانی هستند. او یاد میگیرد که در انجام فعالیتها، باید یک سلسله حرکات معین بدنی به دنبال هم صورت گیرد. برای مثال در یک نوع بازی کودک بلافاصله پس از زدن توپ باید فرار کند و وقتی که مورد تعقیب گروه رقیب قرار گرفت باید بتواند خود را از مسیر توپ پرتابی آنها کنار بکشد و وارد محوطه بی خطر شود. همچنین کودکی که ترتیب اصوات و حروف را در تکلم به هم میریزد و مثلاً به جای مسابقه میگوید مساقبه احتمالاً در توالی زمانی دچار اختلال میباشد.
مفهوم زمان نیز، مثل مفهوم مکان، از طریق یادگیری ادراکی – حرکتی تثبیت و تحکیم میگردد. موزون بودن کلام، زمانبندی حرکات، توالی زمانی مراحل یک فعالیت همهوهمه ابعاد مختلف زمان در یادگیری ادراکی – حرکتی است.
مشکلات ادراکی حرکتی در اختلال یادگیری
ناتوانیهای ادراکی شامل نقایص موجود در هماهنگی بینایی – حرکتی، انحرافات بینایی، شنوایی و لامسه، ارتباطات فضایی و سایر متعلقات ادراکی میباشد. نظریههای ادراکی – حرکتی بیشترین تأکید در زمینهی ناتوانیهای یادگیری روی فعالیتهای ادراکی – حرکتی بوده است. ادراک به عملیات روانشناختی برای کشف معنی یک احساس اطلاق میشود. ادراک، حرکات شنوایی، بینایی لامسه را سازماندهی، دارای ساختار و تعبیر و تفسیر میکند. کودکانی که ناتوانی ادراکی دارند معمولاً برای تعبیر و تفسیر و پیداکردن معنی محرکهای محیطشان دچار مشکل میشوند. ازآنجاکه اصطلاح “حرکت” به جابهجایی بدن اطلاق میشود وجود ناتوانی در تحول حرکتی میتواند باعث بروز مشکلات در یادگیری تکالیفی گردد که نیازمند مهارتهای حرکتی ظریف، هماهنگی دست – چشم و تعادل هستند. این مشکلات میتوانند حرکات را ضعیف کرده و روی استفاده و کنترل ماهیچهها اثر منفی بگذارند و یا حتی میتوانند باعث ضعیف در هماهنگی عملکرد حرکتی و ادراکی وی شوند.
انواع ناتوانیهای ادراکی:
– ناتوانیهای افتراقی (بینایی، شنوایی، لامسه، جنبشی، حس پوستی و شکل – پسزمینه)
– مشکلات بندش (شنوایی، بینایی و ترکیب صداها)
– ناتوانیهای بینایی – حرکتی (غلبه طرفی، جهتیابی، آگاهی از چپ راست، هماهنگی بینایی – حرکتی)
– مشکلات سرعت ادراکی (بینایی – شنوایی)
– ناتوانیهای زنجیرهسازی
– مشکلاتی در مورد وجوه ادراکی
– در جاماندگیناتوانیهای افتراقی:
افتراق، فرایندی است که بهوسیله آن، انسان به شباهتها و تفاوتهای میان محرکهای مربوط به هم واقف میشود. بازشناسی تفاوتها میان چیزهای دیده شده نظیر حروف یا ترتیبات زنجیرهای، میان تفاوتهای آوایی در لغات یا بین اشکالی که به فعالیتها معنی میدهند، در یادگیری برای فهم و استفاده از کلام شفاهی، خواندن، نوشتن، محاسبه ریاضی، هجی کردن و یا تحویل مهارتهای حرکتی، کودکان باید قادر باشند تفاوتهای بین آنچه دیدهاند، شنیدهاند لمس کردهاند یا چشیده و احساس کردهاند را تمیز دهند. ناتوانیها افتراقی میتوانند به شش گروه اصلی طبقهبندی شوند:
1)ناتوانیهای افتراقی بینایی: برای درک تفاوتها بین دو یا چند محرک بینایی نظیر حروف
(آوب) یا (میخ و سیخ) ناتوان است.
2)ناتوانیهای افتراق شنوایی: در کشف تفاوتها یا مشابهتهای بین اصوات صدادار و بیصدا
و پایین سیلابها یا لغات و در نتیجه فهم زبانشناسی و زبان بیانی و خواندن دچار مشکل هستند.
3) ناتوانیهای افتراق لمسی: برای انجام تکالیفی که نیازمند حساسیت لامسه هستند دچار مشکل میشوند تکالیفی مثل (بستن دکمه، نوشتن، استفاده از کارد، چنگال و قاشق).
۴) ناتوانیهای افتراق حس جنبشی: اختلالات موجود در افتراق جنبشی باعث اختلال در بازخورد حسی بدن میشود که نتیجه آن پیدا شدن مشکل یادگیری الگوهای حرکتی و بهطورکلی در کنترل حرکات بدن خواهد شد. افتراق حسی جنبشی برای یادگیری مهارتهای پیشرفته نظیر نوشتن، رقصیدن، دوچرخهسواری و سایر فعالیت ورزشی بسیار مهم است.
۵) ناتوانیهای افتراق بساوشی: افتراقی بساوشی به درون داد تحریکات لمس و حرکت اطلاق میشود. کودکانی که ناتوانیهای لمس و حرکت دارند مشکلات بزرگی برای اجرا و انجام تکالیف حرکتی ظریفی نظیر نوشتن، دستکاری کردن ابزار و وسایل و یادگیری مهارتهای انجام حرکت خواهند داشت.
۶) ناتوانیهای افتراق شکل – پسزمینه: کودک برای تمرکز پیداکردن روی یک محرک یا انتخاب محرکات بینایی، شنوایی و بساوشی (شکل) در حضور یک محرک رقیب (پسزمینه) مشکل دارد. برای مثال: در مورد گوشکردن به صدا و درس معلم (شکل) وقتی که در کلاس یا زمینبازی مدرسه سروصدا هست (پسزمینه مشکل خواهد داشت.)
نتیجه گیری:
مشکلات ادراکی در کودکان مبتلا به اختلال یادگیری، مانند ضعف در تمایز شکل از زمینه، درک فضایی یا یکپارچگی حسی، اغلب عامل اصلی چالشهای تحصیلی آنهاست. این کودکان ممکن است در تشخیص تفاوت حروف مشابه (مثل “ر” و “ز”)، کپیکردن از تخته کلاس یا سازماندهی نوشتهها روی کاغذ مشکل داشته باشند. اما خبر امیدوارکننده این است که مغز کودک ظرفیت فوقالعاده انعطافپذیری (نوروپلاستیسیتی) دارد و با مداخلات هدفمند مانند کاردرمانی یکپارچگی حسی، تمرینات ادراک دیداری-فضایی و فناوریهای تطبیقی، میتوان مسیرهای عصبی را بازسازی کرد. نکته کلیدی این است که این مشکلات نشانه کمهوشی نیستند، بلکه تنها تفاوت در پردازش اطلاعات هستند. موفقیت در گرو سه اصل است: تشخیص زودهنگام توسط تیم متخصص (روانشناس، کاردرمانگر)، همکاری موثر خانه و مدرسه برای ایجاد محیط سازگار، و تمرکز بر نقاط قوت کودک (مانند خلاقیت یا استدلال غیرکلامی). وقتی این کودکان در محیطی درکشده رشد کنند، نهتنها چالشهای تحصیلی را پشت سر میگذارند، بلکه به دلیل سبک تفکر منحصربهفردشان میتوانند در هنر، مهندسی یا نوآوری بدرخشند.
منابع:
richtmann.org
jpp.mums.ac.ir
pmc.ncbi.nlm.nih.gov
سوالات متداول:
1-چرا فرزندم هنگام نوشتن مشق، کلمات را روی هم یا خارج از خط مینویسد؟
این مشکل اغلب به ضعف در یکپارچگی حسی-حرکتی و ادراک رابطه فضایی مرتبط است. استفاده از کاغذهای خطدار برجسته و تمرینات تقویت هماهنگی چشم و دست کمک کننده است.
2-چطور بفهمم مشکل درسی فرزندم به خاطر اختلال ادراکیه یا بیدقتی ساده؟
اگر اشتباهات کودک الگوی ثابتی دارد (مثل همیشگیبودن جاانداختن خط در خواندن یا وارونهنویسی حروف) و با تذکر مکرر بهبود نمییابد، احتمالاً پای اختلال ادراکی در میان است. ارزیابی تخصصی ضروری است.
قبل از مراجعه به کلینیک شما اموزش برای بچه مون بیشتر حفظی و پراسترس بود.بعد از ارزیابی ادراکی ریشه مشکل دقیقا شناسایی شد و با درمانای هدفمند یادگیری براش قابل فهم تر شد.