کارکرد اجرایی چیست؟

کارکرد های اجرایی به مجموعه‌ ای از فرایند های شناختی گفته می شود که از زمان تولد در کودک وجود دارند و با رشد کودک نیز این نیرو رشد کرده و در سن ۱۲ سالگی، کارکرد های اجرایی کودکان عملکردی همانند عملکرد بزرگسالان دارد. کارکرد های اجرایی یکی از اصلی ترین مفاهیم شناختی مغز و حافظه می باشد. برای مثال، یک کودک با استفاده از حافظه فعال کارکرد اجرایی می تواند مراحل دستور پخت یک غذا را به یاد بیاورد. کلینیک کاردرمانی ذهنی دکتر صابر با روش های نوین کاردرمانی ذهنی و کاردرمانی توجه و تمرکز به تقویت عملکرد اجرایی در کودکان و بهبود کارکرد اجرایی می پردازد. بهبود مهارت های عملکردی مغز موجب بهبود عملکرد تحصیلی و فعالیت های ذهنی کودک می گردد.

کارکرد های اجرایی در کودکان

کارکرد های اجرایی به کودکان کمک می‌ کند تا مهارت ‌های اکتسابی خود را در زمینه کار گروهی، تصمیم‌ گیری، حل مسئله، سازگاری و آگاهی از احساسات توسعه دهند. وقتی کودکان فرصت ‌هایی برای توسعه کارکرد های اجرایی داشته باشند، این امر منجر به مهارت ‌های خود تنظیمی و مزایای مادام‌ العمر می‌ شود. این مهارت ‌ها به ویژه در کودکان مبتلا به اختلال نقص توجه و بیش ‌فعالی (ADHD) حیاتی هستند. بدون درمان ‌های رفتاری مناسب و مستمر، کودکان در نتیجه بی ‌توجهی، تکانشگری و بیش ‌فعالی خود مستعد تجربه مشکلات اجتماعی، طرد اجتماعی و مشکلات روابط بین فردی می شود. بنابراین، کارکرد های اجرایی در کودکان خردسال ضروری است. مجموعه ‌ای از این فرآیند های شناختی برای کنترل شناختی رفتار ضروری هستند که می ‌توانند به طور قابل توجهی به تسهیل دستیابی به اهداف زندگی انتخاب شده کمک کنند. با این حال، نقص در کارکرد اجرایی می ‌تواند در برخی افراد در نتیجه انواع شرایط عصبی رخ دهد. کارکرد های اجرایی می‌ توانند از برنامه‌ های تمرینی مستمر که به کودکان کمک می‌ کنند تا مهارت ‌های کارکرد اجرایی خود را تقویت کنند، به طور قابل توجهی بهبود یابند. رشد دوران کودکی به طور طبیعی و با سرعت بسیار زیادی اتفاق می ‌افتد. نقص در کارکرد اجرایی می ‌تواند در نتیجه انواع شرایط عصبی مانند آسیب مغزی تروماتیک، اختلال نقص توجه و بیش ‌فعالی (ADHD) و اختلال طیف اوتیسم رخ دهد. علائمی که ممکن است نشان‌ دهنده نقص در کارکرد اجرایی باشند عبارت اند از:

-مشکلات بازدارندگی

-عدم توجه به دیگران و عدم همدردی

-تحریک ‌پذیری، بی ‌قراری و بیش ‌فعالی

-به راحتی حواس ‌پرتی در حین انجام فعالیت

-عدم خودکنترلی با پاسخ ‌های فوری

-مشکلات سازگاری و انعطاف ‌پذیری

-ناتوانی در سازگاری با محیط جدید

-زودرنجی در صورت نیاز به تغییرات

-زمان ‌بر بودن برای سازگاری با محیط جدید

-مشکلات کنترل عاطفی

-به راحتی ناراحت شدن از مسائل کوچک

-ابراز رفتارهای نامناسب اجتماعی با خشم تهاجمی

-ناتوانی در کنار آمدن با ناامیدی یا زمان طولانی برای بهبودی از ناامیدی

-حافظه کاری محدود

-فراموشی در طول فعالیت ‌ها

-مشکلات برنامه ‌ریزی و سازماندهی

-مشکل در برنامه ‌ریزی و شروع

-مشکل در پیدا کردن لباس، کفش، اسباب ‌بازی یا کتاب حتی با وجود ارائه توصیه‌ های خاص

-ایجاد بی ‌نظمی بدون مسئولیت تمیز کردن با وجود ارائه توصیه‌ ها

-ناتوانی در انجام چند کار

-مشکل در پردازش، ذخیره و بازیابی اطلاعات

-مشکل در تکمیل وظایف با وجود ارائه دستور العمل ‌ها

واژه کارکرد اجرایی چیست؟

واژه کارکرد اجرایی به لحاظ سنتی برای اشاره به کار می رود که برای درگیری در فرایند های شناختی مورد نیاز برای رفتار هدفمند استفاده می شود. برخی فرایند های رایج کارکرد اجرایی مورد استفاده در رفتار هدفمند عبارتند از حافظه کاری، آغاز تکلیف، توجه پیوسته، بازداری، انعطاف پذیری، برنامه ریزی، سازماندهی و حل مسئله. اگر شما از قبل با کارکرد های اجرایی آشنا نباشید، احتمالاً پیچیده به نظر می رسد. از دیدگاه عملی، راحت ترین روش برای توضیح آسان کارکرد اجرایی، ارائه یک مثال شفاف است. کارکرد های اجرایی در واقع شامل هر چیزیست که به صورت روزمره برای مدیریت رفتارتان به کار می برید. برای مثال، این مسئله می تواند شامل همه رفتارهایی باشد که برای رسیدن به موقع سر یک قرار انجام می دهید. اولاً، شما باید برای این قرار از قبل زمان بندی داشته باشید یعنی برنامه ریزی. باید یک وقت آزاد تعیین کنید که بتوانید به کارهای ضروری دیگرتان هم برسید؛ مثلاً زمان رانندگی و یک زمان اضافی برای کارهای ناخواسته ای که ممکن است سر راهتان برای رسیدن به این قرار روی بدهند. اگر لازم است برای یک رویداد تیپ خاصی بزنید یا لازم است وسایلی که ندارید را فراهم کنید، باید حداقل یکی دو روز قبل لباس های جدید یا چیزهایی که لازم است را خریداری کنید. شب قبل از این قرار، به کارهایی که نیاز است انجام شوند فکر کنید و بهتر است برخی از این کار ها را از قبل انجام دهید، مثلاً باک بنزین ماشین را پر کنید، لباس هایتان را اتو کرده و آماده کنید، کیف تان را از قبل بچینید یعنی سازماندهی و مشخص کنید آیا لازم است همراه خود نوشیدنی، خوراکی یا غذای کامل بردارید و کلاً چه چیزهایی همراه داشته باشید همچنین باید محاسبه کنید چه مسافتی را باید طی کنید و بسته به مدت زمان مسیر و ترافیک چه زمانی باید خانه را ترک کنید. سپس، باید زمان های لازم برای دوش گرفتن، صبحانه خوردن و برداشتن نوشیدنی ها و خوراکی ها را در نظر بگیرید تا به موقع خانه را ترک کنید. بعد از انجام این محاسبات، باید زنگ ساعت یا گوشی را تنظیم کنید تا بتوانید در زمان برنامه ریزی شده از خواب بیدار شوید مدیریت زمان. وقتی صبح زود زنگ آلارم شما را بیدار کرد برنامه آماده شدن برای خروج از خانه را شروع می کنید یعنی آغاز تکلیف. باید به یاد داشته باشید چه کارهایی باید انجام شوند یعنی حافظه کاری و روی تکالیف مربوطه متمرکز بمانید یعنی توجه پیوسته تا بتوانید خانه را در زمان مقرر ترک کنید. همچنین نباید حواس تان با چیزهایی مثل رسانه های اجتماعی و فضای مجازی تماس های تلفنی یا فعالیت های منحرف کننده ای که شما را از آماده شدن سروقت دور می کنند، پرت شود یعنی بازداری.

مثال هایی از نقص کارکرد اجرایی

وقتی شروع به رانندگی به سمت محل قرار می کنید، می بینید خروجی بزرگراهی که می خواستید از آن جا بروید بسته شده و بایستی به خروجی بعدی بروید. ممکن است در ماشین بخواهید کمی قهوه بنوشید و شاید این قهوه روی لباس سفیدتان بریزد وقتی هم به ساعت نگاه می کنید می بینید وقت کافی برای توقف و پاک کردن لکه روی لباس ندارید، بنابراین تصمیم می گیرید ژاکتی که در ماشین دارید را روی پیراهن لک شده بپوشید تا بعداً که فرصت کردید به سرویس بهداشتی بروید و لکه را تمیز کنید یعنی حل مسئله و انعطاف پذیری. شاید چند دقیقه زود به محل قرار برسید و همین باعث شود سرویس بهداشتی را پیدا کنید و تصمیم بگیرید تا جایی که می توانید لکه روی لباس تان را پاک کنید خب! حالا متوجه شدید چقدر خود مدیریتی برای شرکت در فقط یک قرار ملاقات لازم است؟ پس تعجبی ندارد وقتی پدر و مادرها می گویند از دست بچه هایشان دیوانه شده اند. آن ها نه تنها درگیر خود مدیریتی می شوند؛ بلکه چون بچه هایشان هنوز مهارت های لازم برای انجام مستقل خیلی از کارها را ندارند آن ها را نیز باید مدیریت کنند؛ بنابراین با بزرگ تر شدن بچه ها، والدین کم کم شروع می کنند بخشی از مسئولیت ها را به بچه هایشان واگذار کنند. بسیاری از بچه هایی که رشد نرمالی دارند، به تدریج مسئولیت های بیشتری کسب کنند؛ اما بعضی بچه ها به نظر نمی رسد که از مفهوم خود مدیریتی چیزی سر در بیاورند. این بچه های شلخته و بی نظم به راحتی حواس شان پرت می شود و فراموش می کنند در حال انجام چه کاری هستند، و همین باعث می شود والدین مدام برای انجام نادرست کارها و مثلاً به موقع آماده نشدن برای رفتن به مدرسه، سر آن ها نق بزنند. به دلیل همین حواس پرتی شان، چنین بچه هایی نقص کارکرد اجرایی دارند و اغلب دیر به مدرسه یا به فعالیت های فوق برنامه می رسند. آن ها مدام وسایل شخصی خود مثل پیراهن شلوار و توپ فوتبال را گم می کنند، چون فراموش می کنند وقتی به خانه می آیند آن ها را برگردانند و حتی نمی توانند به یاد بیاورند که کجا آن ها را جا گذاشته اند. حتی در خود خانه هم وسایل شخصی را گم می کنند چون هیچ چیز را سر جایش نمی گذارند. یادشان می رود کتابی را که برای انجام تکلیف لازم است بردارند و وقتی می خواهند تکلیف شان را بنویسند، نمی دانند از روی چه کتابی باید این کار را انجام دهند. کوله پشتی، میز و کمدشان طوری است که انگار بمب آن جا منفجر شده و همه چیز به هم ریخته است. آن ها لحظه ای و تکانه ای عمل می کنند و کارها را بدون فکرکردن به عواقب احتمالی آن انجام می دهند. وقتی مشکلات سر راه شان سبز می شود به راحتی گیر می کنند و انعطاف پذیری لازم برای ارائه راه حل ندارند و به راحتی احساسات شان از کنترل خارج می شود. ذهن آن ها به دلیل آشفتگی دور و برشان به هم می ریزد و نه تنها والدین، بلکه معلمین و مربیان شان نیز از این مسئله رنج می برند.

 کارکرد های مغزی

هر چند به لحاظ سنتی کارکرد های اجرایی عمدتاً کارکرد های مغزی در نظر گرفته می شوند، اما قبل از این که به خواندن این کتاب ادامه دهید، نکته مهمی است که باید به یاد داشته باشید. مثلاً برای به خاطر سپردن نام یک فرد باید نام او را یکی دو بار پیش خودتان تکرار کنید، به فرد دیگری با همین نام فکر کنید، یا از فرد بخواهید نام خود را هجی کند تا بتوانید با حرف های اسم او تصویر سازی کنید. همه این کارها رفتارهایی اند که شخص به صورت یک جا درگیر عملکرد حافظه می شود. همچنین من معتقدم که رفتار می تواند یاد گرفته شود و بعد بر اساس تجربه فرد از تاریخچه و محیط یادگیری خود تقویت شود. از این رو، هر چند افراد دارای نقص کارکرد اجرایی ممکن است در درگیری رفتارهای مرتبط دچار مشکل باشند؛ اما من معتقدم حتی اگر بخش کوچکی از کارکرد اجرایی به عنوان یک رفتار اکتسابی در نظر گرفته شود ما باید بتوانیم آن را بهبود بدهیم حرف من این است که کارکرد های اجرایی یا همان رفتار نباید بر اساس انکار آنچه که مغز انسان در آن نقش دارد تفسیر شوند. بلکه چون رفتار شامل عوامل تغییر است ما باید نهایت تلاش خود را در آموزش رفتارهایی داشته باشیم که به افراد دارای نقص کارکرد اجرایی امکان دهد حداکثر مشارکت را در رفتارهای هدفمند داشته باشند؛ اما هنوز هیچ قرص یا روش جراحی وجود ندارد که بتواند مکانیزم های مغزی را بهبود دهد شاید آن ها نیز نتوانند به بهترین شکل کار کنند؛ اما یک سری اصول و روش های یادگیری و انگیزه به صورت اثبات شده وجود دارند که می توانند به یادگیری انسان ها کمک کنند. بزبان ساده، هدف این راهنما به خدمت گیری همین اصول و روش ها برای ارائه ابزارهایی به کارشناسان، مربیان و والدین است تا به یادگیرندگان کمک کنند مهارت های کارکرد اجرایی شان را بهبود ببخشند.

 

عملکرد های اجرایی کودکان

عملکرد های اجرایی به ‌طور کلی با قطعه پیشانی در ارتباط هستند. قطعه پیشانی مسئول اجراء، سازمان‌ دهی و تنظیم رفتار است. علاوه‌ بر آن، قطعه پیشانی نقش بسیار مهمی در حافظه کاری ایفا می‌ کند. حافظه کاری، کارکردی است که به شخص اجازه می‌ دهد اطلاعات را برای زمانی کوتاه در جهت انجام یک تکلیف فعال نگه ‌دارد. توانایی مهار پاسخ نیز، مهارت بسیار مهمی است که با قطعة پیشانی در ارتباط است. برای ‌این که یک رفتار مهار شود، شخص باید کنترل زیادی روی آن رفتار داشته باشد. این مهار به شخص اجازه می‌ دهد که محرک‌ های مزاحم و فرعی را برای انجام تکلیف بازداری کند. فرایند مهار موجب برجسته شدن مواردی می‌ شود که مهم‌ترین جنبه رفتار را شکل داده و آن را کامل می‌ کنند. به‌ عبارت‌ دیگر مهار و توجه انتخابی دو روی یک سکه­ اند، برای توجه انتخابی روی یک جزء تکلیف مهار سایر اجزاء غیر مهم تکلیف ضروری است. زمانی‌ که این فرایند مهاری با شکست مواجه شود، حافظه کاری نیز تحت تأثیر قرار گرفته و مختل می‌ شود. بدین ترتیب که فرد ممکن است دچار بی‌توجهی شده و فراموش کند که در حال انجام چه کاری بوده ‌است. توانایی اجرایی رفتار هدفمند نیز با قطعه پیشانی در ارتباط است. برای اجرای یک تکلیف باید آن را به اجزای کوچک‌ تری تقسیم نمود. افرادی که در انجام یک تکلیف موفق هستند می‌ توانند آن را به اجزای کوچک‌ تر تقسیم و اجزاء را براساس اولویت و اهمیت به اجرا برسانند. علاوه‌ بر قطعة پیشانی مغز، شکنج کمربندی قدامی نیز با عملکرد های اجرایی در ارتباط است. به ‌نحوی که جریان توجه را به مناطق مغزی مربوط هدایت می‌ کند. ارتباط‌ های فراوان بین شکنج کمربندی قدامی و دیگر بخش‌ های مغز این نقش را امکان‌ پذیر می‌ سازد. مطالعات تصویر برداری نشان داده است که شکنج کمربندی قدامی در زمان مواجهه با مشکل تکالیف جدید، خطا و مهار تکالیف فعال است.

 

کارکردهای اجرایی در اختلالات یادگیری

کارکردهای اجرایی نقش اساسی و تعیین‌کننده‌ای در بروز و تداوم اختلالات یادگیری دارند. کودکانی که دچار اختلالات یادگیری خاص مانند نارساخوانی، نارسانویسی یا اختلال یادگیری ریاضی هستند، اغلب علاوه بر مشکلات تحصیلی، در مؤلفه‌های کارکرد اجرایی نیز ضعف نشان می‌دهند. این کودکان ممکن است در حافظه کاری دچار مشکل باشند؛ به‌طوری‌که نتوانند دستورالعمل‌های چندمرحله‌ای معلم را به‌خوبی به خاطر بسپارند یا اطلاعات شنیداری و دیداری را هم‌زمان پردازش کنند. ضعف در توجه پایدار و بازداری پاسخ نیز باعث می‌شود کودک هنگام خواندن، نوشتن یا حل مسائل ریاضی به‌راحتی حواس‌پرت شود، اشتباهات بی‌دقتی مرتکب گردد و نتواند تکلیف را تا پایان ادامه دهد.

همچنین نقص در برنامه‌ریزی، سازماندهی و انعطاف‌پذیری شناختی موجب می‌شود کودک در مدیریت زمان، شروع تکالیف، اولویت‌بندی فعالیت‌ها و اصلاح اشتباهات خود ناتوان باشد. این مشکلات اغلب باعث کاهش اعتمادبه‌نفس، افت تحصیلی، اجتناب از انجام تکالیف مدرسه و افزایش اضطراب در کودکان مبتلا به اختلالات یادگیری می‌شود. بنابراین، مداخلات آموزشی و توانبخشی که به‌طور هم‌زمان بر مهارت‌های تحصیلی و تقویت کارکردهای اجرایی تمرکز دارند، می‌توانند نقش بسیار مؤثری در بهبود عملکرد تحصیلی، خودتنظیمی و استقلال یادگیری این کودکان ایفا کنند.

 

منابع:

bangkokhospital.com

سوالات متداول:

1- چه بخش‌هایی از مغز مسئول کارکرد اجرایی هستند؟
بخش عمده‌ای از کارکرد اجرایی توسط لوب پیشانی مغز (prefrontal cortex) کنترل می‌شود. این ناحیه در تصمیم‌گیری، تمرکز، پیش‌بینی پیامدها و خودکنترلی نقش کلیدی دارد.

2- علائم ضعف در کارکرد اجرایی در کودکان چیست؟
فراموشی مداوم وسایل، ناتوانی در انجام چند مرحله‌ای وظایف، بی‌برنامگی، دشواری در تمرکز، طفره‌رفتن از انجام تکالیف و واکنش‌های هیجانی سریع، از علائم اختلال در این عملکرد هستند.