گاهی والدین متوجه میشوند کودک به جای اینکه مستقیماً به یک اسباببازی، فرد یا شیء نگاه کند، سر خود را کمی میچرخاند و آن را از گوشه چشم دنبال میکند. این رفتار در کودکان اوتیسم میتواند در برخی موقعیتها به شیوه توجه کودک به محرکهای دیداری مربوط باشد اما بهتنهایی نمیتواند نشاندهنده اوتیسم باشد. آنچه اهمیت دارد، تکرار این رفتار، موقعیتی که در آن اتفاق میافتد و همراه بودن آن با سایر ویژگیهای رشدی و رفتاری کودک است.
در واقع، علائم اوتیسم در کودکان معمولاً به یک رفتار مشخص محدود نمیشوند و مجموعهای از تفاوتها در ارتباط اجتماعی، تعامل، رفتار، علایق و نحوه پردازش محرکها را شامل میشوند. به همین دلیل، مشاهده نگاه گوشه چشم باید در کنار سایر مهارتهای کودک بررسی شود. اگر این رفتار بهصورت مداوم تکرار میشود یا در کنار آن، والدین تفاوتهایی در تعامل اجتماعی، بازی، ارتباط یا واکنش کودک به محرکهای محیطی مشاهده میکنند، ارزیابی توسط متخصص میتواند به شناخت دقیقتر نیازهای کودک کمک کند.
مفهوم نگاه گوشه چشم در کودکان
نگاه گوشه چشم یا نگاه جانبی به حالتی گفته میشود که کودک بدون اینکه صورت یا چشمهای خود را کاملاً به سمت یک شیء یا فرد برگرداند، آن را از بخش کناری میدان دید مشاهده میکند. این رفتار ممکن است گاهی در کودکان مختلف دیده شود اما در برخی کودکان اوتیسم میتواند به شکل تکرارشونده و در ارتباط با محرکهای دیداری خاص مشاهده شود. برای مثال، ممکن است کودک به جای نگاه کردن مستقیم به یک اسباببازی، بیشتر به حرکت چرخ، انعکاس نور، حرکت سریع یا بخشی از آن وسیله توجه کند. در این شرایط، موضوع مهم فقط چگونه نگاه کردن نیست بلکه باید بررسی شود کودک به چه چیزی توجه میکند و این رفتار چه نقشی در فعالیت روزمره او دارد.
نگاه جانبی زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که همراه با الگوهای تکراری دیگر، علاقه شدید به ویژگیهای خاص اشیا یا تفاوت در تعامل اجتماعی باشد. بنابراین، نگاه گوشه چشم بهتنهایی نباید به عنوان نشانه قطعی اوتیسم در نظر گرفته شود و مراجعه به یک مرکز اوتیسم تهران میتواند به شناخت بهتر علت رفتار و بررسی روند رشد کودک کمک کند.
تفاوت نگاه گوشه چشم و مشکلات بینایی
هر نوع الگوی غیرمعمول در نگاه کردن کودک، لزوماً نشاندهنده اوتیسم نیست. مشکلات بینایی، اختلال در حرکات چشم یا تلاش برای بهتر دیدن یک شیء نیز میتوانند باعث شوند کودک سر یا چشم خود را در زاویه خاصی قرار دهد. به همین دلیل، در بررسی کودکان اوتیسم نیز نباید سلامت بینایی نادیده گرفته شود.
اگر کودک هنگام نگاه کردن به اشیا مرتباً سر خود را کج میکند، یک چشم را میبندد، اشیا را بیش از حد به صورت خود نزدیک میکند یا در دنبال کردن یک وسیله متحرک مشکل دارد، بررسی وضعیت بینایی میتواند ضروری باشد. تفاوت اصلی در این است که وقتی رفتار با علاقه دیداری همراه است، ممکن است کودک به ویژگی توجه ویژه نشان دهد اما در مشکلات بینایی، تغییر زاویه سر یا چشم ممکن است با تلاش کودک برای واضحتر دیدن همراه باشد.
چه زمانی نگاه گوشه چشم اهمیت بیشتری پیدا میکند؟
مهمترین معیار، تأثیر رفتار بر عملکرد کودک است. اگر نگاه جانبی گاهی اتفاق میافتد و کودک پس از آن به فعالیت عادی خود ادامه میدهد، معمولاً اهمیت آن با حالتی که کودک برای مدت طولانی درگیر این رفتار است یکسان نیست.
توجه بیشتر زمانی لازم است که:
. رفتار روزانه و مداوم باشد.
. کودک مدت زیادی به محرکهای دیداری خاص خیره شود.
. نگاه جانبی همراه با حرکات تکراری دیگری باشد.
. کودک در فعالیتهای اجتماعی مشارکت کمی داشته باشد.
. رفتار باعث اختلال در بازی یا یادگیری شود.
بررسی تغییرات نگاه کودک در طول زمان
نگاه گوشه چشم در کودکان اوتیسم بهتر است بهصورت یک رفتار ثابت و جدا از روند رشد کودک بررسی نشود. ممکن است شدت این رفتار با افزایش سن، تغییر شرایط محیطی، رشد مهارتهای ارتباطی یا شروع مداخلات تخصصی تغییر کند. والدین میتوانند زمان، شرایط و دفعات بروز این رفتار را در موقعیتهای مختلف ثبت کنند. برای مثال، مشخص شود کودک هنگام بازی، تماشای تلویزیون، حضور در محیط شلوغ یا مواجهه با یک محرک خاص بیشتر از گوشه چشم نگاه میکند. این اطلاعات میتواند به متخصص کمک کند الگوی رفتار را دقیقتر بشناسد و مشخص کند آیا نگاه جانبی بر فعالیتهای روزمره کودک تأثیر میگذارد یا خیر.
نگاه مستقیم در کودکان اوتیسم
در برخورد با گوشهچشمی نگاه کردن در کودکان اوتیسم، بهتر است کودک برای نگاه مستقیم یا تماس چشمی اجباری تحت فشار قرار نگیرد. هدف اصلی مداخلات، افزایش توانایی کودک در برقراری ارتباط و مشارکت در فعالیتهای مشترک است، نه اینکه صرفاً نحوه نگاه کردن او تغییر کند. به جای تکرار جملاتی مانند مستقیم نگاه کن، میتوان از بازی و فعالیتهای مورد علاقه کودک برای تقویت طبیعی توجه و تعامل استفاده کرد. برای مثال، هنگام بازی میتوان کودک را تشویق کرد که به اسباببازی، والد و فعالیت مشترک توجه کند، بدون اینکه حفظ تماس چشمی به یک اجبار تبدیل شود.
روشهای کمک به کاهش گوشهچشمی نگاه کردن در کودکان اوتیسم
ارزیابی دقیق علت گوشهچشمی نگاه کردن
اولین و مهمترین مرحله، پیدا کردن علت رفتار است. بدون ارزیابی، نمیتوان مشخص کرد که آیا کودک از گوشه چشم به دلیل علاقه به یک محرک دیداری نگاه میکند، برای دیدن بهتر یک شیء این کار را انجام میدهد یا این رفتار بخشی از الگوی توجه و پردازش اوست.
متخصص معمولاً به شرایطی که رفتار در آنها اتفاق میافتد توجه میکند. برای مثال، ممکن است مشخص شود کودک فقط هنگام دیدن چرخهای در حال چرخش، نور یا اشیای متحرک گوشهچشمی نگاه میکند. در چنین شرایطی، مسئله بیشتر به نحوه توجه کودک به محرکهای دیداری مربوط میشود. اما اگر کودک تقریباً در تمام موقعیتها سر خود را به یک سمت میبرد یا برای دیدن اشیا یک چشم را بیشتر مورد استفاده قرار میدهد، بررسی بینایی و حرکات چشم اهمیت بیشتری پیدا میکند.
کاردرمانی برای تقویت توجه و پردازش دیداری
کاردرمانی یکی از روشهایی است که میتواند در صورت وجود مشکل در توجه، پردازش حسی یا مشارکت کودک اوتیسم در فعالیتهای روزمره مورد استفاده قرار گیرد. کاردرمانگر ابتدا مشخص میکند کودک در چه شرایطی گوشهچشمی نگاه میکند و این رفتار چه نقشی در فعالیتهای او دارد. سپس بر اساس نیاز کودک، فعالیتهایی برای تقویت توجه، تغییر تمرکز، دنبال کردن محرکها و مشارکت در بازی طراحی میشود. برای مثال، اگر کودک هنگام بازی با ماشین فقط چرخ آن را از گوشه چشم تماشا کند، میتوان فعالیت را به شکلی طراحی کرد که توجه او به تدریج از حرکت چرخ به کل اسباببازی و سپس به یک فعالیت مشترک منتقل شود.
تمرینهای توجه دیداری
گاهی گوشهچشمی نگاه کردن کودک اوتیسم بیشتر زمانی دیده میشود که کودک به یک محرک خاص بسیار وابسته میشود. در چنین شرایطی، تمرینهای توجه دیداری میتوانند به کودک کمک کنند توجه خود را بین محرکهای مختلف جابهجا کند. برای نمونه، درمانگر ممکن است فعالیتی طراحی کند که در آن کودک ابتدا یک شیء را دنبال کند، سپس به یک شیء دیگر توجه کند و در مرحله بعد بتواند بین یک اسباببازی و فرد مقابل خود توجهش را جابهجا کند. این تمرینها باید متناسب با سطح کودک انجام شوند. اگر فعالیت بیش از حد دشوار باشد، ممکن است کودک همکاری نکند یا دوباره به محرک مورد علاقه خود برگردد.
تقویت توجه مشترک
توجه مشترک یعنی کودک بتواند همراه با فرد دیگری روی یک شیء یا اتفاق تمرکز کند. این مهارت در رشد اجتماعی و ارتباطی اهمیت زیادی دارد. برای مثال، والد یک ماشین اسباببازی را نشان میدهد، کودک به ماشین نگاه میکند، سپس به والد نگاه میکند و دوباره به ماشین توجه میکند. در این حالت، نگاه کودک فقط برای مشاهده شیء نیست؛ بلکه بخشی از یک تعامل مشترک است. در کودکانی که گوشهچشمی نگاه کردن با علاقه شدید به اشیا همراه است، میتوان از همان علاقه برای ایجاد توجه مشترک استفاده کرد. برای مثال، اگر کودک به چرخ ماشین علاقه دارد، درمانگر میتواند از همان ماشین برای ایجاد بازی مشترک استفاده کند و بهتدریج تعامل را از تماشای چرخ به بازی با ماشین گسترش دهد.
استفاده از بازی برای تغییر الگوی نگاه
بازی یکی از طبیعیترین روشها برای کار کردن روی رفتارهای دیداری کودک است. برخلاف تمرینهای خشک و مستقیم، بازی میتواند توجه کودک را بدون ایجاد فشار به سمت فعالیتهای مختلف هدایت کند. اگر کودک به یک وسیله خاص از گوشه چشم نگاه میکند، بهتر است همان وسیله به عنوان نقطه شروع استفاده شود.مثلاً اگر کودک به چرخیدن ماشین علاقه دارد، والد میتواند ماشین را حرکت دهد، توقف کند، دوباره حرکت دهد و منتظر واکنش کودک بماند. سپس میتوان فعالیتهای دیگری مانند هل دادن ماشین، تحویل دادن آن، بازی نوبتی یا حرکت دادن ماشین روی مسیر را اضافه کرد. به این ترتیب، علاقه کودک حذف نمیشود؛ بلکه از آن برای گسترش مهارتهای دیگر استفاده میشود.
استفاده از محرکهای مورد علاقه کودک اوتیسم
یکی از روشهای مؤثر در کار با کودکان اوتیستیک، استفاده هدفمند از علایق خود کودک است. اگر کودک به نور، حباب، توپ، ماشین، چرخش یا اسباببازیهای متحرک علاقه دارد، میتوان همین علاقه را به فرصتی برای تمرین توجه و تعامل تبدیل کرد. در این روش، کودک مجبور به تغییر رفتار نمیشود؛ بلکه یک فعالیت جذاب به بستری برای تقویت مهارتهای جدید تبدیل میشود.
جمع بندی
گوشهچشمی نگاه کردن در کودکان میتواند یک رفتار گذرا و طبیعی باشد یا در برخی شرایط بخشی از یک الگوی دیداری تکرارشونده محسوب شود. در کودکان دارای اوتیسم، تفاوت در نحوه توجه به محرکهای اجتماعی و دیداری در پژوهشهای مختلف گزارش شده است، اما شکل و شدت این تفاوتها از کودکی به کودک دیگر تغییر میکند. هدف از بررسی نگاه گوشه چشم، مجبور کردن کودک به تغییر شیوه نگاه کردن نیست؛ بلکه شناخت بهتر نحوه پردازش محیط و کمک به او برای داشتن عملکرد، یادگیری و مشارکت بهتر در زندگی روزمره است.
سوالات متداول
1-نگاه گوشه چشم در چه سنی بیشتر دیده میشود؟
ممکن است در سنین مختلف دیده شود و الگوی آن در هر کودک متفاوت است.
2-آیا گوشهچشمی نگاه کردن میتواند با رشد کودک کمتر شود؟
بسته به علت و شرایط کودک، ممکن است با رشد و دریافت مداخلات مناسب کاهش پیدا کند.
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است. اولین نفری باشید که نظر میدهد!
ارسال دیدگاه