دستورپذیری یکی از مهارتهای مهم در رشد ارتباطی، اجتماعی و استقلال کودکان است. کودک از طریق دستورپذیری یاد میگیرد به صحبتهای والدین، مربیان و درمانگران توجه کند، درخواستها را درک کند و متناسب با شرایط به آنها پاسخ دهد. با این حال، در بسیاری از کودکان دارای اوتیسم، یادگیری و اجرای دستورات ممکن است به زمان و تمرین بیشتری نیاز داشته باشد.
ضعف در دستورپذیری میتواند یکی از چالشهای روزمره خانوادههایی باشد که با اوتیسم در کودکان مواجه هستند. البته میزان این دشواری در همه کودکان یکسان نیست و به عواملی مانند سطح مهارت زبانی، توانایی توجه، درک کلام، ویژگیهای حسی و سطح رشدی کودک بستگی دارد.
شناخت صحیح این مسئله و استفاده از روشهای مناسب آموزشی و درمانی میتواند به کودک کمک کند تا بهتدریج توانایی بیشتری در درک و اجرای دستورات پیدا کند. به همین دلیل، بررسی علائم اوتیسم در کودکان و توجه به مهارتهای ارتباطی و رفتاری آنها اهمیت زیادی دارد.
دستورپذیری چیست و چرا اهمیت دارد؟
دستورپذیری به توانایی کودک برای دریافت، درک و اجرای یک درخواست یا دستور گفته میشود. برای مثال، وقتی والد از کودک میخواهد «کتابت را بیار»، کودک باید ابتدا به گفته والد توجه کند، مفهوم جمله را متوجه شود، شیء مورد نظر را پیدا کند و سپس آن را بیاورد.
این مهارت در ظاهر ساده به نظر میرسد، اما در واقع چند توانایی مختلف را همزمان درگیر میکند؛ از جمله:
- توجه کردن به گوینده
- درک کلمات و جملات
- پردازش اطلاعات شنیداری
- شناخت اشیا و فعالیتها
- توانایی شروع و پایان دادن به یک فعالیت
- کنترل رفتار و توجه
- برقراری ارتباط با دیگران
در کودکان دارای اوتیسم، ممکن است یکی یا چند مورد از این مهارتها با دشواری همراه باشد. به همین دلیل، آموزش دستورپذیری باید متناسب با تواناییها و نیازهای هر کودک انجام شود.
چرا دستورپذیری در کودکان اوتیسم دشوار است؟
اوتیسم یک اختلال رشدی است که میتواند بر ارتباط، تعامل اجتماعی، رفتار و پردازش اطلاعات تأثیر بگذارد. به همین دلیل، بعضی از کودکان مبتلا به اوتیسم در پاسخ دادن به درخواستهای کلامی یا دنبال کردن دستورها با چالش مواجه میشوند.
یکی از دلایل احتمالی، مشکلات مربوط به درک زبان است. ممکن است کودک برخی کلمات را بشنود، اما مفهوم کامل جمله یا درخواست را بهخوبی متوجه نشود.
برای مثال، کودک ممکن است کلمه «توپ» را بشناسد، اما وقتی به او گفته میشود «توپ قرمز را از روی میز بردار و داخل سبد بگذار»، اجرای دستور چندمرحلهای برای او دشوار باشد.
از طرف دیگر، برخی ویژگیهای مرتبط با اوتیسم مانند حساسیتهای حسی، توجه محدود به محرکهای اجتماعی یا علاقه شدید به فعالیتهای خاص نیز ممکن است باعث شوند کودک در زمان دریافت دستور به گوینده توجه کافی نداشته باشد.
ارتباط علائم اوتیسم در کودکان با دستورپذیری
بررسی علائم اوتیسم در کودکان میتواند به والدین کمک کند نیازهای کودک را بهتر بشناسند. البته وجود یک علامت بهتنهایی به معنای ابتلای کودک به اوتیسم نیست و تشخیص باید توسط متخصص انجام شود.
برخی از ویژگیهایی که ممکن است در کودکان دارای اوتیسم دیده شوند و بر دستورپذیری تأثیر بگذارند عبارتاند از:
- دشواری در برقراری ارتباط کلامی
- تأخیر در رشد گفتار و زبان
- مشکل در درک درخواستهای کلامی
- پاسخ ندادن مداوم به صدا زدن نام کودک
- دشواری در دنبال کردن دستورهای چندمرحلهای
- توجه محدود به فعالیتهای مشترک
- ترجیح برخی فعالیتهای تکراری یا علایق خاص
- واکنش متفاوت به محرکهای صوتی، لمسی یا محیطی
البته علائم اوتیسم در کودکان از فردی به فرد دیگر متفاوت است و شدت و شکل بروز آنها نیز میتواند تفاوت زیادی داشته باشد.
آموزش دستورپذیری را از کجا شروع کنیم؟
یکی از اشتباهات رایج این است که والدین از همان ابتدا دستورهای طولانی و پیچیدهای به کودک میدهند. در حالی که بهتر است آموزش از سادهترین سطح شروع شود.
برای مثال، اگر کودک هنوز دستورهای ساده را بهخوبی اجرا نمیکند، بهتر است ابتدا از درخواستهای کوتاه مانند موارد زیر استفاده شود:
«بیا.»
«بشین.»
«بده.»
«بگیر.»
«بیا اینجا.»
در مرحله بعد، میتوان دستورها را کمی پیچیدهتر کرد. برای مثال:
«توپ را بده.»
«کتاب را بیار.»
«کفشت را بیار.»
پس از آن، میتوان بهتدریج دستورهای دو مرحلهای و سپس پیچیدهتر را آموزش داد.
استفاده از جملات کوتاه و واضح
در آموزش دستورپذیری به کودک دارای اوتیسم، بهتر است جملات تا حد امکان ساده و واضح باشند. دستورهای طولانی ممکن است باعث سردرگمی کودک شوند.
به جای اینکه بگوییم:
«برو اتاقت و اون ماشینی که دیروز خریدیم رو از کنار تختت بردار و بیارش اینجا.»
میتوان دستور را به بخشهای کوچکتر تقسیم کرد:
«برو اتاقت.»
پس از انجام آن:
«ماشینت را بردار.»
و سپس:
«ماشین را بیار.»
این روش باعث میشود کودک اطلاعات کمتری را در هر مرحله پردازش کند و احتمال موفقیت او افزایش پیدا کند.
اهمیت توجه کودک قبل از دادن دستور
قبل از اینکه از کودک بخواهیم کاری را انجام دهد، بهتر است مطمئن شویم که در موقعیتی مناسب برای دریافت دستور قرار دارد.
اگر کودک درگیر یک بازی، صدای تلویزیون یا محرک محیطی دیگری است، ممکن است دستور را نشنود یا نتواند آن را بهدرستی پردازش کند.
برای همین بهتر است ابتدا توجه کودک را به شکل مناسب جلب کنیم و سپس دستور را با صدایی آرام و جملهای کوتاه بیان کنیم.
این موضوع بهخصوص در کودکانی که ویژگیهای مرتبط با اوتیسم دارند اهمیت دارد.
تقویت مثبت در آموزش دستورپذیری
یکی از روشهای مؤثر در آموزش مهارتهای جدید، تقویت رفتار مطلوب است. زمانی که کودک دستور را بهدرستی اجرا میکند، میتوان با توجه به علاقه و شرایط او، رفتار مثبت نشان داد.
تقویت مثبت لزوماً به معنای جایزه مادی نیست. تشویق کلامی، بازی کوتاه، توجه والد یا دسترسی به فعالیت مورد علاقه کودک نیز میتواند نقش تقویتی داشته باشد.
برای مثال، اگر کودک پس از شنیدن «توپ را بده» توپ را به والد بدهد، والد میتواند بلافاصله او را تشویق کند و بگوید:
«آفرین، توپ رو دادی.»
این واکنش به کودک کمک میکند ارتباط میان اجرای دستور و پیامد مثبت آن را بهتر درک کند.
آموزش دستورپذیری با استفاده از بازی
بازی یکی از بهترین موقعیتها برای تمرین مهارتهای ارتباطی و دستورپذیری است. آموزش در قالب بازی معمولاً برای کودک جذابتر از تمرینهای خشک و تکراری خواهد بود.
برای مثال، هنگام بازی با ماشین میتوان از دستورهای ساده استفاده کرد:
«ماشین رو بده.»
«ماشین رو بذار اینجا.»
«ماشین رو هل بده.»
«ماشین قرمز رو بردار.»
با افزایش مهارت کودک، میتوان دستورها را پیچیدهتر کرد و از دستورهای دو مرحلهای استفاده کرد.
این روش بهخصوص برای کودکان دارای اوتیسم میتواند فرصت خوبی برای تمرین مهارتهای ارتباطی در محیطی طبیعی ایجاد کند.
آموزش دستورهای یکمرحلهای و چندمرحلهای
دستورها را میتوان از نظر تعداد مراحل به سطوح مختلف تقسیم کرد.
دستور یکمرحلهای
در این مرحله کودک تنها باید یک کار را انجام دهد:
«بشین.»
«بیا.»
«توپ رو بده.»
دستور دو مرحلهای
در این مرحله کودک باید دو کار را به ترتیب انجام دهد:
«کتابت رو بردار و بذار روی میز.»
«توپ رو بردار و بده به مامان.»
دستورهای چندمرحلهای
در مراحل پیشرفتهتر، کودک باید چند دستور را به ترتیب انجام دهد:
«برو اتاقت، کتابت رو بردار و بیارش اینجا.»
البته نباید انتظار داشت همه کودکان دارای اوتیسم در یک سن یا یک سرعت مشخص به این مراحل برسند. سرعت پیشرفت هر کودک متفاوت است.
نقش گفتاردرمانی در تقویت دستورپذیری
گفتاردرمانی تنها برای افزایش توانایی صحبت کردن نیست و میتواند در تقویت بسیاری از مهارتهای ارتباطی و درک زبان نیز نقش داشته باشد.
در کودکی که به دلیل مشکلات زبانی در اجرای دستورها مشکل دارد، گفتاردرمانگر میتواند سطح درک زبان را ارزیابی کند و تمرینهای مناسب برای افزایش درک کلمات، جملات و دستورهای مختلف ارائه دهد.
اگر والدین برخی از علائم اوتیسم در کودکان را مشاهده میکنند، بهتر است برای ارزیابی دقیق شرایط کودک از متخصصان مربوطه کمک بگیرند و برنامه آموزشی را بر اساس نیازهای فردی کودک تنظیم کنند.
نقش کاردرمانی در کودکان اوتیسم
کاردرمانی نیز میتواند در کنار سایر خدمات تخصصی، به بهبود برخی مهارتهای مورد نیاز برای یادگیری و مشارکت کودک کمک کند.
برخی کودکان دارای اوتیسم مشکلاتی در زمینه توجه، تنظیم حسی، مهارتهای حرکتی یا مشارکت در فعالیتهای روزمره دارند. این مشکلات ممکن است بهصورت غیرمستقیم بر توانایی کودک برای نشستن، توجه کردن و انجام دستورها تأثیر بگذارند.
به همین دلیل، ارزیابی جامع کودک و همکاری میان والدین، گفتاردرمانگر، کاردرمانگر و سایر متخصصان میتواند به ایجاد یک برنامه مناسبتر کمک کند.
نقش والدین در تقویت دستورپذیری کودک
والدین بیشترین زمان را با کودک سپری میکنند و میتوانند بسیاری از تمرینها را در فعالیتهای روزمره انجام دهند. لازم نیست تمام آموزشها در محیط درمانی انجام شود.
برای مثال میتوان هنگام لباس پوشیدن، غذا خوردن، بازی، حمام کردن یا مرتب کردن وسایل، دستورهای ساده و متناسب با سطح کودک را تمرین کرد.
نکته مهم این است که والدین نباید کودک را با تعداد زیادی دستور پشت سر هم خسته کنند. تمرینهای کوتاه، منظم و همراه با تشویق معمولاً مناسبتر هستند.
چه زمانی مراجعه به متخصص ضروری است؟
اگر کودک در درک و اجرای دستورهای متناسب با سن خود به شکل قابل توجهی مشکل دارد، یا این مشکل همراه با سایر نشانههای رشدی و ارتباطی دیده میشود، بهتر است ارزیابی تخصصی انجام شود.
بهویژه اگر والدین همزمان برخی علائم اوتیسم در کودکان مانند مشکلات قابل توجه در ارتباط اجتماعی، تأخیر زبانی، رفتارهای تکراری یا واکنشهای غیرمعمول حسی را مشاهده میکنند، مراجعه به متخصص میتواند به روشن شدن وضعیت کودک کمک کند.
هدف از مراجعه به متخصص، صرفاً تشخیص اوتیسم نیست؛ بلکه شناخت نقاط قوت و ضعف کودک و مشخص کردن نیازهای آموزشی و درمانی او نیز اهمیت زیادی دارد.
انتخاب مرکز مناسب برای ارزیابی و درمان اوتیسم
انتخاب یک مجموعه تخصصی برای ارزیابی و توانبخشی کودک اهمیت زیادی دارد. والدین هنگام جستوجوی مرکز اوتیسم تهران بهتر است عواملی مانند حضور متخصصان باتجربه، ارزیابی دقیق کودک، ارائه برنامه درمانی متناسب با نیازهای فردی و همکاری با خانواده را در نظر بگیرند.
یک مرکز اوتیسم تهران مناسب باید به جای استفاده از یک برنامه یکسان برای همه کودکان، شرایط و تواناییهای هر کودک را بهصورت جداگانه بررسی کند.
همچنین بهتر است والدین درباره روند ارزیابی، اهداف درمان، نحوه پیگیری پیشرفت کودک و روشهای مشارکت خانواده در برنامه درمانی سؤال کنند.
نکات مهم برای بهبود دستورپذیری کودک اوتیسم
برای تمرین دستورپذیری میتوان چند اصل ساده را در خانه رعایت کرد:
- دستورها را کوتاه و واضح بیان کنید.
- ابتدا از دستورهای ساده و یکمرحلهای شروع کنید.
- قبل از دادن دستور، توجه کودک را به شکل مناسب جلب کنید.
- از دستورهای متناسب با سطح درک کودک استفاده کنید.
- پس از اجرای صحیح دستور، کودک را تشویق کنید.
- آموزش را در قالب بازی و فعالیتهای روزمره انجام دهید.
- از تکرار بیش از حد و خسته کردن کودک خودداری کنید.
- به کودک برای پردازش دستور زمان کافی بدهید.
- با افزایش مهارت کودک، دستورها را بهتدریج پیچیدهتر کنید.
- در صورت وجود مشکلات قابل توجه، از متخصصان توانبخشی کمک بگیرید.
جمعبندی
دستورپذیری یکی از مهارتهای مهم برای افزایش استقلال و مشارکت کودک در خانه، مدرسه و محیط اجتماعی است. برخی کودکان دارای اوتیسم ممکن است در درک و اجرای دستورها با چالش مواجه باشند، اما با آموزش مناسب و تمرین مداوم میتوان این مهارت را تقویت کرد.
توجه به سطح توانایی هر کودک اهمیت زیادی دارد و نباید کودکان را با یکدیگر مقایسه کرد. همچنین شناخت علائم اوتیسم در کودکان و دریافت ارزیابی تخصصی در صورت وجود نگرانیهای رشدی میتواند به شروع بهموقع مداخلات کمک کند.
والدین میتوانند با استفاده از دستورهای ساده، بازی، فعالیتهای روزمره و تقویت مثبت، در مسیر آموزش کودک نقش مهمی داشته باشند. در کنار آن، استفاده از خدمات تخصصی گفتاردرمانی، کاردرمانی و سایر مداخلات مورد نیاز میتواند به پیشرفت مهارتهای ارتباطی و عملکردی کودک کمک کند.
اگر به دنبال مرکز اوتیسم تهران هستید، بهتر است پیش از انتخاب مرکز، درباره تخصص درمانگران، نحوه ارزیابی کودک و برنامهای که متناسب با نیازهای فردی او ارائه میشود، اطلاعات کافی به دست آورید. هدف اصلی باید کمک به کودک برای افزایش تواناییهای ارتباطی، یادگیری مهارتهای روزمره و داشتن مشارکت بیشتر در زندگی باشد.
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است. اولین نفری باشید که نظر میدهد!
ارسال دیدگاه