یادگیری مهارتهای خواندن و نوشتن قطعا یکی از مهمترین نقاط عطف در رشد شناختی و تحصیلی هر کودکی محسوب میشود. با این حال فرآیند آموزش الفبا به کودکان مبتلا به اختلال طیف اوتیسم نسبت به دیگر کودکان به دلیل تفاوتهای بنیادین در پردازش اطلاعات حسی، الگوهای تفکر و مهارتهای ارتباطی نیازمند دریافت رویکردهای آموزشی اختصاصی و کارآمد است.
در این مقاله تلاش کردیم به به بررسی موثرترین روشهای آموزش الفبا به کودک اوتیسم بپردازیم و مشکلات دانش آموز اوتیسم را در مسیر یادگیری بررسی کنیم.
چرا روشهای سنتی برای آموزش الفبا به کودکان اوتیسم کافی نیستند؟
کودکان دارای اختلال طیف اوتیسم غالباً از الگوی تفکر بصری برخوردار هستند. به این مفهوم که ادراک آنها از جهان پیرامون بیش از آنکه مبتنی بر کلام یا اصوات باشد بر پایه بازنماییهای تصویری استوار است. در مقابل روشهای سنتی نظام آموزشی که عمدتاً متکی بر تکرار شفاهی، حفظ مفاهیم انتزاعی و تمرینات مکتوب و یکنواخت است، در بسیاری از موارد کارایی لازم را برای این گروه از دانش آموزان به همراه ندارد.
به منظور دستیابی به موفقیت در فرآیند آموزش ضروری است پیش از هر اقدامی چالشهای اختصاصی این دانشآموزان به دقت شناسایی و تحلیل گردد. این شناخت زیربنای اصلی برای طراحی و شخصی سازی ابزارهای آموزشی متناسب با نیازهای منحصر به فرد آنان خواهد بود.
مراحل طلایی در آموزش الفبا به کودک اوتیسم
برای آنکه فرآیند آموزش الفبا به کودکان اوتیسم به نتیجه مطلوب برسد استفاده از روشهای چند حسی یک راهکار اساسی است. این تکنیکها به جای تکیه بر حافظه یادگیری را برای کودک به تجربهای حسی و عینی تبدیل میکنند.
استفاده از حافظه تصویری:
با توجه به اینکه کودکان دارای اختلال طیف اوتیسم از توانایی پردازش ظاهری برجستهای برخوردارند تصاویر برای آنها حکم زبان نخست را دارند. بنابراین برای آموزش الفبا نباید صرفاً بر شکل نوشتاری حروف تکیه کرد. چرا که برای این کودکان مفاهیم انتزاعی زمانی معنا پیدا میکنند که با بازنماییهای تصویری و عینی پیوند خورده باشند.
در این راستا بهره گیری از فلشکارتها و ابزارهای بصری یک ضرورت است. پیشنهاد میشود هر حرف را نه به صورت مجرد بلکه همواره در کنار یک تصویر به کودک ارائه دهید. برای نمونه حرف آ را با تصویر آب یا آناناس و حرف ب را با تصویر باران یا بادکنک همراه کنید. این رویکرد تلفیقی به کودک کمک میکند تا میان نماد انتزاعی نوشتاری و معنای عینی آن ارتباطی منسجم برقرار کرده و فرآیند درونی سازی مفاهیم را با موفقیت بیشتری طی کند.
آموزش از طریق حس لامسه:
درگیر کردن حس لامسه در فرایند سواد آموزی تأثیر بسزایی در تثبیت آموختهها و درونی سازی مفاهیم دارد. از همین رو بهره گیری از تکنیکهای لمسی برای آموزش الفبا به کودکان دارای اختلال طیف اوتیسم به عنوان یک ضرورت بالینی مطرح است. در پروتکلهای آموزشی دکتر صابر در مرکز اوتیسم تهران استفاده از ابزارهای ملموس و فعالیتهای حسی-حرکتی جایگاه ویژهای دارد تا یادگیری به تجربهای عمیق تبدیل شود.
برای نمونه ترسیم حروف در سینی نمک یا آرد بازخوردهای حسی دقیقی را به کودک ارائه میدهد که به نقش بستن شکل حروف در حافظهی حرکتی او کمک چشمگیری میکند. همچنین استفاده از خمیر بازی برای فرم دهی به حروف ضمن تثبیت ذهنی ساختار نوشتار، عضلات ظریف دست را که پیش نیاز اصلی مهارت نوشتن محسوب میشوند، تقویت مینماید.
بهره گیری از حروف برجسته نیز به دلیل ملموس بودن ساختار فیزیکی کاراکترها درک عمیقتری از شکل حروف و تفاوتهای میان آنها ایجاد میکند. فرآیند آموزش انتزاعی را به تجربهای عینی، لذت بخش و پایدار برای این دانش آموزان تبدیل میکنند.
خرد کردن مراحل آموزش:
در آموزش الفبا به کودکان اوتیسم لازم است از شتاب زدگی پرهیز شود و فرایند یادگیری به بخشهای کوچک، روشن و قابل درک تقسیم گردد. به جای آنکه کل الفبا در مدت کوتاهی آموزش داده شود بهتر است در هر مرحله تنها بر یک حرف تمرکز شود. آن حرف در محیط خانه شناسایی و در قالب بازیها و فعالیتهای روزمره تمرین گردد و تا زمانی که کودک به درک مناسبی از آن نرسیده است آموزش حرف بعدی آغاز نشود.
یکی از مشکلات دانش آموز اوتیسم خسته و بی علاقه شدن به یادگیری های ممتد است. بنابراین این فرایند میتواند به صورت مرحلهای پیش برود. در مرحله نخست کودک تنها با شکل ظاهری حرف آشنا میشود. در مرحله دوم ارتباط میان صدای حرف و نماد نوشتاری آن را میآموزد و در مرحله سوم برای نوشتن یا ساختن شکل آن با ابزارهای مختلف تلاش میکند. چنین رویکردی ضمن کاهش فشار آموزشی به تثبیت بهتر آموختهها و تقویت درک پایدار کودک کمک میکند.
استفاده از نرم افزارها و ابزارهای دیجیتال:
مشاهدات حاکی از آن است که بسیاری از کودکان دارای اختلال طیف اوتیسم تعامل مؤثری با ابزارهای دیجیتال از جمله تبلتها و رایانهها برقرار میکنند. بهره گیری از اپلیکیشنهای آموزشی بازی محور که متکی بر محرکهای ظاهری و شنیداری جذاب هستند میتواند نقش چشمگیری در ارتقای سطح انگیزش و اشتیاق کودک برای فراگیری حروف الفبا ایفا کند.
در همین راستا در مرکز اوتیسم تهران به مدیریت دکتر صابر استفاده از این پلتفرمهای تکنولوژیک به عنوان مکملی در کنار سایر روشهای آموزشی به منظور بهره برداری از تمایل ذاتی این کودکان به محیطهای دیجیتال به صورت هدفمند و تحت نظارت در برنامههای سواد آموزی گنجانده میشود.
بازیهای آموزشی برای جذاب سازی یادگیری
تبدیل فرآیندهای آموزشی به فعالیتهای بازی محور نقشی کلیدی در کاهش مقاومت و افزایش انگیزه یادگیری در کودکان دارد. این رویکرد به ویژه به عنوان راهکاری موثر برای کاهش مشکلات دانش آموز اوتیسم مانند نقص در ارتباط کلامی، حساسیتهای پردازش حسی و نقص در تمرکز مشترک شناخته میشود. از آنجا که محیطهای آموزشی سنتی و دستورات مستقیم کلامی اغلب موجب تشدید رفتارهای اجتنابی در این کودکان میشود ساختارمند کردن آموزش در قالب بازی میتواند بستری امن را برای مدیریت رفتارهای آنان فراهم سازد.
یکی از روشهای موثر در این زمینه پنهان کردن حروف پلاستیکی در ظرفی پر از حبوبات است. این فعالیت با نیازهای حسی مرتبط بوده و به بهبود تمرکز و کاهش تنشهای محیطی کمک میکند. همچنین استفاده از کارتهای تطبیقی دو بخشی شامل حرف و تصویر مرتبط جهت اتصال آنها به یکدیگر با تکیه بر تفکر دیداری قوی در این دانش آموزان، سردرگمی ناشی از آموزشهای انتزاعی را کاهش میدهد و با ایجاد یک چارچوب واضح فرآیند یادگیری الفبا را تسهیل مینماید.
جمع بندی
آموزش الفبا به کودکان اوتیسم نیازمند شکیبایی، خلاقیت و به کار گیری روشهای نوین است. شناخت دقیق مشکلات دانش آموز اوتیسم در محیطهای آموزشی و جایگزینی روشهای سنتی با ابزارهای حسی و ظاهری نقشی کلیدی در کاهش مقاومت آنها دارد. این تغییر رویکرد با ایجاد بستری امن و ملموس فرآیند یادگیری را تسهیل کرده و زمینه ساز دستیابی به نتایج درخشان آموزشی میشود.
سوالات متداول
بهترین سن برای شروع آموزش الفبا به کودک اوتیسم چه سنی است؟
سن تقویمی ملاک نیست. هر زمان کودک مهارتهای پیش نیاز (مثل توجه اشتراکی، تماس چشمی و تقلید حرکتی) را کسب کرد زمان مناسب برای شروع آموزش است.
اگر کودک اوتیسم از مداد و نوشتن متنفر است، چه کنیم؟
نوشتن را فعلاً کنار بگذارید. از روشهای جایگزین مثل سینی نمک، خمیر بازی، حروف آهنربایی روی یخچال یا اپلیکیشنهای آموزشی لمسی استفاده کنید.
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است. اولین نفری باشید که نظر میدهد!
ارسال دیدگاه