هوشیاری چیست؟ فرایند ذهنی است که به خصوص در روانشناسی مورد مطالعه قرار میگیرد. این فرایند ذهنی باعث میشود تا افراد از حس های بدنی، افکار، هیجانات، خاطرات خود و رویدادهای محیطی آگاه گردند. در کاردرمانی هوشیاری به مرحله و حالتی از آگاهی نسبت به خود و محیط اطراف فرد اشاره دارد. مرکز توانبخشی دکتر صابر با در اختیار داشتن متخصصین روانشناس و کاردرمان و گفتاردرمان در زمینه ارزیابی و بهبود هوشیاری در کودکان فعالیت می نماید. اختلالاتی نظیر اوتیسم، بیش فعالی و… با تجربه و تخصص کادر درمانی کلینیک توانبخشی دکتر صابر، به بهترین نحو ممکن درمان می گردند. مرکز کاردرمانی دکتر صابر مجهز به بخش سنسوری روم، اتاق شنیداری و اتاق توجه بینایی می باشد که در پیشرفت و بهبود توجه و هوشیاری کودکان موثر می باشد.
هوشیاری به افراد امکان می دهد تا آنها توانایی برقراری ارتباط با دیگران، یادآوری خاطرات، تفکر با پاسخ مناسب به تحریکات مکانیکی مختلف را داشته باشند. پیوستار هوشیاری(تسلسل هوشیاری) می تواند شامل دامنه گستردهای از تجربیات به صورت گوش به زنگی و آگاه بودند تا عدم آگاهی و پاسخ دهی متغیر باشد.
کاردرمانی هوشیاری
هوشیاری به معنای توجه به تجربیات، حضور در لحظه، و بازگرداندن آگاهی به خود برای اتصال ذهن و بدن است. این مجموعه ای از ابزارها و نوعی دارو است که می تواند به درد، اضطراب و تنظیم احساسات کمک کند. هوشیاری و کاردرمانی دست در دست هم دارند، زیرا این یک رویکرد فرد محور است که در آن فرد باید توجه خود را بر تجربیات فعلی متمرکز کند و آگاهی بیشتری از خود و ارتباط ذهن و بدن داشته باشد تا به مشاغل و نقش های روزمره ما کمک کند. یک کاردرمانگر می تواند فرزند شما را راهنمایی کند تا از طریق کاردرمانی، با افکار خود حاضر و متمرکز شود. بستن چشم ها، اتاق آرام، نور کم، بی حرکت ماندن و موسیقی یا سکوت و گوش دادن به نفس کشیدن و صداهای اطراف، تکنیک هایی هستند که می توانند در هوشیاری انسان استفاده شوند. این کار می تواند قبل یا بعد از یک جلسه انجام شود، هر زمان که احساس کنند نیاز به تمرکز مجدد، آرامش بدن و ذهن دارند. تمرکز بر نفس و یا کند کردن نفس برای ترویج آرامش و تمرکز بر لحظه حال از انواع تمرینات کاردرمانی هوشیاری است. همچنین به عنوان یک استراتژی خود تنظیمی مفید است، زمانی که اوضاع ناامید کننده می شود، فرد عصبانی یا ناراحت می شود. تنفس می تواند به فرزند شما کمک کند تا احساس حضور کند و به او اجازه دهد به جای مشکل، بر نفس کشیدن خود تمرکز کند. تمرین روزانه منجر به ارتباطات عصبی بیشتر و قوی تر و تغییر در طرز فکر می شود. هوشیاری فقط نباید در یک جلسه کاردرمانی باشد، می تواند در خانه، مدرسه و جامعه باشد. همچنین لازم نیست طولانی باشد؛ می تواند به سرعت 30 ثانیه تنفس عمیق، با چشمان بسته در ماشین، در آسانسور یا در زمین بازی باشد. هنگامی که کودکان مهارت های تمرکز مانند هوشیاری را تمرین می کنند، از آنچه ذهن شان واقعاً درگیر آن است، آگاه می شوند. تمرین هوشیاری به کودکان کمک می کند تا با احساسات دشوار کنار بیایند و حتی کنترل تکانه را بهبود می بخشد. هوشیاری به کودکان ابزارهایی می دهد تا ذهن خود را متمرکز کنند، آرام شوند و در موقعیتی که نیاز به انتخاب دارند یا انتخاب هایی که انجام داده اند، تأمل کنند. وقتی از زندگی درونی خود آگاه باشیم و بتوانیم آن را مشاهده کنیم، احساسات و افکار می توانند کنترل خود را بر ما از دست بدهند و ما زمان و منابع درونی بیشتری برای پاسخگویی پیدا می کنیم.
هوشیاری چیست
در اینجا به تعاریفی از هوشیاری اشاره می گردد:
- هوشیاری عبارت است از آگاهی شخص نسبت به خود،افراد و محیط اطرافش به نحوی که محتوا و میزان این آگاهی خود به عوامل دیگری چون توجه،ادراک و اطلاعات وابسته است.
- هوشیاری فرایندی است که افراد نسبت به هیجانات و احساسات،اطلاعات موجود در حافظه،افکار و محیط اطرافشان آگاهی می یابند.
هوشیاری از دیدگاه روانشناسی
ویلیام جیمز روانشناس و فیلسوف آمریکایی معتقد بود که هوشیاری شامل هر چیزی است که ما از آن آگاه هستیم از جمله وجود خودمان. وی هوشیاری را به جویباری تشبیه میکند که همواره در جریان است. آن همانند یک جویبار است،یعنی جریان همیشگی و پایداری تصورات،افکار،حواس و غیره. هوشیاری دائماً متغیر،شخصی و انتخابی است.
جیمز معتقد بود که هوشیاری امری سودمند است چون باعث می شود تا انسان از طریق انتخاب، خود را با محیط اطرافش سازگار کند. هوشیاری جویباری است که توانایی ما را برای تطابق با محیط پیرامون مان افزایش می دهد. ویلیام جیمز از بیان گذاران مکتب پراگماتیسم ( اصالت عمل یا کاربرد گرایی) بود.
کاردرمانی و اجزای هوشیاری
به طور کلی اجزای هوشیاری یا تغییرات هوشیاری به دو عامل بستگی دارد:
- بیداری
- آگاهی یا محتوای هوشیاری (به عنوان مثال از نظر حافظه،ادراک،توجه،محاسبه و قضاوت)
نکتهای که باید توجه داشت این است که اگر فرد آگاهی لازم را داشته باشد بیدار نیز هست ولی در صورت بیداری لزوماً آگاه نیست. دو قسمت سیستم عصبی مرکزی شامل سیستم فعال کننده مشبک و نیمکره های مغز در حفظ هوشیاری نقش دارند. آسیب به سیستم فعال کننده مشبک، نیمکره های مغزی و ارتباط بین دو نیمکره مغزی می توانند باعث اختلالات هوشیاری گردند.
سیستم فعال کننده مشبک ( شبکه ای)
سیستم فعال کننده مشبک یا سیستم فعال کننده مشبک صعودی بخشی از سیستم عصبی مرکزی بخصوص ساقه مغزی است که نقش بسیار مهمی در بیداری دارد.
این سیستم شامل مسیرهای متعدد منتشری است که از تشکیلات مشبک مزانسفالون یا مغز میانی به طرف بالا صعود می کنند و در نواحی دیانسفالون و نیمکره های مغزی خاتمه می یابند.
اگر ساقه مغزی( تنه مغزی) در انتهای فوقانی مزانسفالون قطع گردد، نیمکره های مخی( مغزی) غیر فعال شده و باعث کما می گردد،ولی قطع ساقه مغزی در وسط پل مغز باعث فعال شدن نیمکره های مخفی می گردد که نتیجه آن بیداری و عدم خواب است. بنابراین احتمالاً فعالیت مورخ و بیداری تحت تأثیر تشکیلات مشبک ساقه مغزی در مزانسفالون و بخش فوقانی پل مغزی است. همچنین دو ناحیه تالاموس و هیپوتالاموس نقش مهمی در خواب و بیداری دارند.
تحریک سیستم فعال کننده مشبک
عوامل تحریک سیستم فعال کننده مشبک که نتیجه آن بیداری است عبارت است از:
- تحریکات حسی از قسمتهای مختلف بدن به تشکیلات مشبک
- تحریکاتی که از مخ به ویژه قشر مغز به تشکیلات مشبک می روند
- تحریکات سیستم لیمبیک (دستگاه کناری)
کاردرمانی در افزایش هوشیاری کودکان
برای افزایش هوشیاری در کودک می توان از محرک های حسی مختلف جهت بالا رفتن گوش به زنگی کودکان استفاده نمود. محرک های حس لمس و حس وستیبولار، حس عمقی و حس بویایی از جمله محرک هایی هستند که می توانند در افزایش هوشیاری کودکان موثر باشند. یکپارچگی حسی یکی از روش های مهم در کاردرمانی می باشد که با تحریک چندگانه حواس کودک موجب ایجاد یکپارچگی حسی و تحریک مناسب مغزی برای ایجاد هوشیاری می گردد.
همچنین با استفاده از تمرینات طراحی شده می توان سطح توجه شنیداری و بینایی را در کودک بالا برد و فرد را در جهت بهبود هوشیاری یاری نمود. مورد دیگر بهبود مهارت های حافظه در کودکان است که در کنار افزایش قدرت تحلیل و استدلال در کودکان می توان هوشیاری کودک را بهبود بخشید. مرکز تخصصی کاردرمانی ذهنی و حرکتی کودکان دکتر صابر با استفاده از امکانات مختلفی نظیر اتاق بهبود مهارت های شنیداری، اتاق توجه بینایی، سنسوری روم و اتاق کاردرمانی یکپارچگی حسی به کودکان در جهت بهبود مهارت های توجهی، حافظه و ادراک بینایی و شنیداری کمک می نماید و به درمان اختلالاتی نظیر بیش فعالی، اوتیسم و اختلالات پردازش حسی و اختلال یادگیری در کودکان می پردازد.
یکپارچگی حسی در کنار بهبود مهارت های حرکتی و هماهنگی حرکتی در کودک موجب تحریک سیستم لیمبیک و افزایش هوشیاری در فرد می گردد، همچنین هماهنگی اندام ها را بالا برده و در نتیجه توجه و تمرکز را در کودک بالا می برد. بهبود مهارت های استدلال و ادراکی با انجام تمرینات طراحی شده مانند مازهای مختلف می تواند در بهبود هوشیاری مفید باشد.
راهکارهای افزایش هوشیاری انسان سالم
هوشیاری انسان سالم یکی از مهارتهای بنیادین ذهنی است که کیفیت زندگی، تمرکز، تصمیمگیری و خودتنظیمی هیجانی را تحت تأثیر قرار میدهد. سطح بالای هوشیاری به فرد امکان میدهد تا با آگاهی از افکار، احساسات و محرکهای محیطی، پاسخهای هدفمند و مؤثر ارائه دهد. خوشبختانه هوشیاری یک توانایی پویا است که با تمرین و سبک زندگی آگاهانه قابل ارتقا میباشد.
1. تمرین تنفس آگاهانه
تنفس عمیق و کنترلشده یکی از سادهترین و مؤثرترین روشها برای افزایش هوشیاری انسان است. تمرکز بر دم و بازدم به تنظیم سیستم عصبی، کاهش استرس و افزایش تمرکز کمک میکند. حتی ۳۰ تا ۶۰ ثانیه تمرین تنفس عمیق میتواند ذهن را متمرکز و هوشیاری را بالا ببرد.
2. حضور در لحظه حال (Mindfulness)
تمرین حضور آگاهانه، یعنی توجه بدون قضاوت به افکار، احساسات و محیط اطراف، باعث افزایش توانایی تمرکز و مدیریت هیجانات میشود. ذهنآگاهی روزانه حتی در فعالیتهای کوتاه مانند غذا خوردن، راه رفتن یا گوش دادن به صداهای محیط قابل اجراست.
3. فعالیت بدنی منظم
ورزشهای هوازی، حرکات کششی و تمرینات تعادلی نه تنها سلامت جسمانی را تقویت میکنند، بلکه با افزایش جریان خون به مغز و تحریک سیستم عصبی، سطح هوشیاری انسان سالم را بالا میبرند.
4. تنظیم خواب و استراحت
خواب کافی و با کیفیت نقش حیاتی در حفظ هوشیاری دارد. کمخوابی یا بینظمی در چرخه خواب میتواند باعث کاهش تمرکز، افت حافظه و خستگی ذهنی شود.
5. تحریک حواس به صورت هدفمند
فعالیتهای حسی مانند لمس بافتهای مختلف، گوش دادن به صداهای محیط، مشاهده جزئیات بصری و بو کردن رایحههای طبیعی، مغز را فعال کرده و هوشیاری انسان سالم را تقویت میکنند.
6. تمرینهای تمرکز شنیداری و دیداری
تمرکز بر یک محرک خاص مانند نگاه کردن به یک نقطه یا شنیدن دقیق صداها، توجه پایدار را افزایش میدهد و مغز را برای پردازش اطلاعات مهم آماده میکند.
7. کاهش محرکهای مزاحم
کاهش استفاده افراطی از تلفن همراه، شبکههای اجتماعی و فعالیتهای چندوظیفهای به مغز کمک میکند تا توجه خود را بهتر سازماندهی کند و هوشیاری افزایش یابد.
8. تغذیه سالم و متعادل
مصرف غذاهای مغذی، آب کافی و پرهیز از قند و کافئین بیش از حد، انرژی ذهنی و سطح هوشیاری انسان سالم را حفظ میکند.
9. تمرینهای ذهنی و شناختی
حل مسائل، بازیهای فکری، مطالعه و یادگیری مهارتهای جدید موجب فعال شدن شبکههای شناختی مغز شده و هوشیاری را تقویت میکند.
10. مدیریت استرس و هیجانات
شناخت و پذیرش هیجانات، استفاده از تکنیکهای آرامسازی و گفتوگوی درونی مثبت باعث کاهش آشفتگی ذهنی و ارتقای هوشیاری انسان سالم میشود.
منابع:
occupationaltherapy.com.au
coremedicalgroup.com
سوالات متداول:
1.آیا هوشیاری کودک تاثیری در یادگیری او دارد؟
در صورت اختلال در هوشیاری کودک می تواند دچار حواس پرتی شده و به علت عدم ارتباط صحیح دو نیمکره مغز در کودک امکان یادگیری مناسب در کودکان دچار اختلال می گردد.
2.برای بهبود هوشیاری در کودک چکار کنیم؟
انجام تمرینات تخصصی در جهت بهبود توجه و تمرکز، افزایش قدرت حافظه کوتاه مدت و حافظه فعال کودکان، بهبود استدلال و قضاوت کودکان و بهبود مهارت های ادارکی در کودک می تواند موجب افزایش هوشیاری در آنان گردد.
پسر من کلا حواس پرت بود حتی وقتی صداش میکردیم انگار تو یه دنیای دیگه بود و پاسخ نمیداد.تو جلسات کاردرمانی تو مرکز شما واکنش سریع و تمرینای تشخیص صدا براش انجام دادن و تمرکزش افزایش پیدا کرد.الان با شنیدن صدای اسمش فورا واکنش نشون میده و اگاه تر شده.