بلافاصله پس از تولد، نوزاد باید توسط پزشک یا پرستار متخصص از نظر وضعیت سلامت بررسی و ارزیابی شود. متداول ترین روش ارزیابی نوزاد توسط ویرجینیا آپگار در سال ۱۹۵۲ طراحی شد که به نام خود وی نمره آپگار نامیده شد. حال سوال این است که نمره آپگار چیست؟ شرایط فیزیولوژیک نوزاد با پنج علامت ضربان قلب، تلاش تنفسی، رنگ پوست، تحریک پذیری رفلکسی و تون عضلانی ابتدا ۱ دقیقه و سپس ۵ دقیقه پس از تولد ارزیابی میشوند. به هر علامت بر اساس جدول زیر نمره ی ۱۰ یا ۲ داده میشود. اگر نمره آپگار نوزاد پایین باشد باید برای بررسی های بیشتر تحت نظر بوده و سپس به کاردرمانی ارجاع داده شود. مرکز کاردرمانی و گفتاردرمانی دکتر صابر در زمینه توانبخشی کودکان و نوزادان با اختلالات جسمی و ذهنی به صورت کاملا تخصصی فعالیت می نماید. خدمات کاردرمانی جسمی و کاردرمانی ذهنی در کنار ماساژ درمانی و سنسوری روم می تواند به نوزادان در جهت بهبود و تسهیل روند رشد کمک کننده باشد.
نمره آپگار چیست؟
نمره آپگار یک آزمایش سریع است که روی نوزاد در 1 و 5 دقیقه پس از تولد انجام می شود. بسیاری از والدین میپرسند نمره آپگار نوزاد چیست و چه اطلاعاتی درباره وضعیت نوزادشان ارائه میدهد. نمره 1 دقیقه نشان می دهد که نوزاد چقدر فرآیند تولد را تحمل کرده است. نمره 5 دقیقه به متخصصان می گوید که نوزاد در خارج از رحم مادر چقدر خوب عمل می کند. همچنین به اندازه گیری میزان پاسخ گویی نوزاد در صورت نیاز به احیا بلافاصله پس از تولد کمک می کند. نمره آپگار به دنبال شاخص های کلیدی است که نشان می دهد نوزاد شما ممکن است برای سازگاری پس از تولد به مراقبت های اضافی نیاز داشته باشد. متخصصان می توانند از آن برای تعیین این که آیا نوزاد شما به مراقبت های اضافی نیاز دارد، استفاده کنند و ثبت آن می تواند به آن ها کمک کند تا وضعیت نوزاد شما را تا 20 دقیقه پس از تولد پیگیری کنند. یکی از کارهایی که نمره آپگار نمی تواند انجام دهد، پیش بینی آنچه به طور خاص برای نوزاد شما اتفاق خواهد افتاد، نیست. این نمی تواند هوش، نحوه رشد یا وضعیت سلامتی آن ها را پیش بینی کند و نمره آپگار تنها چیزی نیست که متخصصان نوزاد شما هنگام تعیین مراقبت های مورد نیاز نوزاد شما به آن تکیه می کنند. نمره آپگار اصلی پنج عامل را در نظر می گیرد:
-ظاهر: این بخش از نمره به رنگ پوست به عنوان شواهدی برای سطح اکسیژن خون نگاه می کند. پوست صورتی در تنه و اندام های نوزاد شما (اگر پوست روشن داشته باشند) بالاترین امتیاز را می گیرد.
-نبض: این بخش از نمره به ضربان قلب نوزاد شما بستگی دارد. قلب نوزادان باید بیش از 100 بار در دقیقه بتپد.
-اخم: متخصص نوزاد شما از ساکشن روی بینی یا دهان نوزاد شما برای بررسی تحریک پذیری رفلکسی استفاده خواهد کرد. میزان واکنش شدید نوزاد شما نشان دهنده میزان پاسخ گویی آن ها است (واکنش پذیری بیشتر امتیاز بالاتری می گیرد).
-فعالیت: میزان حرکت بدن نوزاد شما می تواند سرنخی از وضعیت کلی او ارائه دهد. هرچه فعال تر باشند، امتیاز بالاتری می گیرند.
-تنفس: این عامل در میزان خوب نفس کشیدن نوزاد شما نقش دارد. داشتن تنفس قوی و منظم و گریه یک نشانه مثبت است.
نمره آپگار تحت تأثیر عوامل بسیاری از جمله سن بارداری، داروهای مادر، احیا و شرایط قلبی – تنفسی و عصبی قرار می گیرد. اگر نمره آپگار در 5 دقیقه 7 یا بیشتر باشد، بعید است که هیپوکسی – ایسکمی پری پارتوم باعث انسفالوپاتی نوزادی شده باشد.
نمره آپگار نوزاد باید چند باشد
حداکثر مجموع نمرات آپگار در این مقیاس ۱۰ می باشد. نوزادان به ندرت این نمره را کسب می کنند. اما نمره آپگار کمتر از ۶ عموماً نشان دهندهی اسفیکسی در نوزادان است. البته نمره ی زیر ۶ در نوزادان زودرس (زیر ۳۲ هفته) و کم وزن (زیر ۱۵۰۰ گرم) نیز ممکن است دیده شود. تفسیر نمرهی آپگار به صورت زیر انجام می گیرد:
1.نمرهی آپگار بیشتر از ۷ احتمالاً نشان دهندهی شرایط طبیعی و سلامت نوزاد است.
2.نمره آپگار ۴-۶ احتمالاً بیانگر وجود اختلال و ضعف در نوزاد بوده و ممکن است به مراقبتهای تکمیلی نیاز باشد.
3.نمرهی آپگار زیر ۳ نیز نشانگر احتمال بالای خطر و نیاز فوری به مراقبت های ویژه است (۹ و ۱۹) .
جدول ۲-۱ مقیاس آپگار نوزاد
| علامت | معیار | نمره |
|
ضربان قلب |
۱۰۰ و بیشتر
کمتر از ۱۰۰ غیر قابل تشخیص |
2
1 0 |
|
تلاش تنفسی |
گریه و تنفس تند و قوی
سطحی و غیر منظم فاقد تنفس |
2
1 0 |
|
رنگ پوست
|
تمام بدن صورتی
صورتی نسبی زرد یا آبی |
2
1 0 |
|
تحریک پذیری رفلکسی |
پاسخ شدید به تحریکات
پاسخ ضعیف عدم وجود پاسخ |
2
1 0 |
|
تحرک / تون عضلانی
|
حرکت فعال/ مقاوم نسبت به حرکت دادن اندمها
اندام ها کمی خم است کاملاً سست و شل |
2
1 0 |
مقیاس برازلتون در کاردرمانی نوزادان
دکتر تی بری برازلتون در سال ۱۹۸۴ مقیاسی را برای ارزیابی وضعیت رشدی نوزاد طراحی کرد که ۴ حوزهی رفتار حرکتی، رفتار تعاملی و انطباقی، پاسخ به تحریک، و کنترل فیزیولوژیکی را مورد بررسی قرار می دهد. این مقیاس ۴۷ معیار دارد که مجموعاً ۲۰ پاسخ بازتابی و ۲۷ رفتار نوزادی (در سنین ۳ روز تا ۴ هفته) را ارزیابی می کند. آزمونگر برای اجرا نوزاد را از حالت خواب به حالت هوشیار و سپس مجدداً به حالت آرام بر می گرداند. پاسخ های نوزاد و توانایی او در کنترل و تنظیم حالات به عنوان شاخص مهم بالیدگی در نظر گرفته می شود. نمرات این مقیاس، در صورت تکرار آزمون در هفته های اول، جهت مقایسهی وضعیت نوزاد در شرایط مختلف پس از تولد و همچنین پیش بینی عملکرد آیندهی کودک قابل استفاده است.
معیار های رشد جسمان:
رشد قدی
قد نوزادان حين تولد معمولاً بین ۴۶-۵۴ سانتی متر (متوسط ۵۰ سانتی متر) است. در طی رشد هر ماه ۲-۲،۵ سانتی متر به قد کودک افزوده می شود، به صورتی که قد کودک در پایان سال اول ۵۰ درصد و در ۲ سالگی ۷۵ درصد بیشتر از زمان تولد است. در ۵ سالگی قد کودک حدود ۲ برابر و زمان بلوغ حدوداً ۳.۵ برابر زمان تولد می باشد. در طی فرایند رشد قدی سه الگوی مشخص به ترتیب زیر وجود دارد:
1.از تولد تا یک سالگی: رشدی با سرعت زیاد اما کاهش یابنده؛
2.از یک سالگی تا قبل از بلوغ: رشدی افزاینده با سرعت تقریباً ثابت؛
3.سنین بلوغ: جهش ناگهانی رشد قدی؛
4.سنین بزرگسالی: پس از بلوغ، با بسته شدن صفحات رشدی، رشد قد از سرعت کاهنده ای برخوردار است، به گونه ای که فرد بین ۱۸-۲۱ سالگی به حداکثر قد خود خواهد رسید (در دختر ها تثبیت قد زودتر رخ می دهد). پس از سنین میان سالی، به دلیل عوارض عضلانی-اسکلتی افزایش سن، از طول قد کاسته خواهد شد.
رشد وزنی
وزن طبیعی نوزاد حین تولد ۲۵۰۰-۴۱۰۰ گرم (متوسط ۳۴۰۰ گرم) می باشد. کودک به صورت معمول در ماه های اول روزانه تا ۳۰ گرم وزن می گیرد. این وزن در ۶ ماهگی ۲ برابر، در یک سالگی ۳ برابر، در ۲ سالگی ۳ برابر و در ۵ سالگی حدود ۵ برابر زمان تولد می شود. افزایش سالیانه ی وزن از ۲-۶ سالگی نسبتاً ثابت است، سپس تا زمان بلوغ آهسته تر خواهد شد. در زمان بلوغ (۱۰-۱۱ سالگی برای دختران و ۱۲-۱۳ سالگی برای پسران) وزن به طور ناگهانی افزایش می یابد. قد و وزن پسران معمولاً هنگام تولد کمی بیشتر از دختران است که این روال تا حدود ۱۰ سالگی ادامه دارد اما پس از این سن دختران از نظر رشد نسبی قد و وزن از پسران پیشی می گیرند. وزن نوزاد در طی هفتهی اول تولد ممکن است تا ۱۰ درصد کاهش یابد که احتمالاً به دلیل خروج مایع سلولی از بدن و تغذیه ی کم یا نامنظم است.
رشد جمجمه و دور سر
اندازه ی دور سر در سال های اول زندگی تابعی از رشد مغز و سیستم عصبی می باشد. افزایش دور سر در این سال ها به دلیل رشد سریع مغز با شتاب بیشتری روبروست. اندازهی طبیعی دور سر نوزاد بعد از تولد ۳۲،۶-۳۷,۲ سانتی متر (متوسط ۳۵ سانتی متر) است. تا پایان ۳ ماهگی هر ماه ۲ سانتی متر، از ۴-۶ ماهگی هر ماه ۱ سانتی متر و از ۷-۱۲ ماهگی هر ماه نیم سانتی متر به دور سر افزوده می شود. اندازهی سر یک بزرگسال تقریباً دو برابر اندازه ی آن در زمان تولد است.
جوانه زدن دندانها
دندان ها حدود ماه سوم و چهارم جنینی شروع به تشکیل می کنند ولی تقریباً ۶ ماه پس از تولد شروع به جوانه زدن می کنند. تا سن ۲٫۵ سالگی هر ماه یک دندان جوانه می زند، به صورتی که حداکثر تا ۳ سالگی ۲۰ دندان شیری کامل می شود. از ۳-۶ سالگی از لحاظ تعداد و اندازه تغییری در دندان های شیری دیده نمی شود. اما از ۶ سالگی کم کم دندان های شیری ریخته و به جای آن ها دندان های دائمی جایگزین می شوند. این روند تا ۱۲ سالگی ادامه یافته و غیر از سومین آسیا ها (دندان عقل) که در حدود ۱۸ سالگی جوانه می زند، بقیه کامل می شوند و در نهایت به ۳۲ عدد خواهند رسید.
رشد استخوانی
تفاوت بین استخوان های یک کودک با یک فرد بالغ تنها از نظر حجم نیست بلکه در شکل و نسبت استخوان ها نیز اختلاف وجود دارد. بنابراین رشد استخوانی شامل تغییر در حجم، اندازه تعداد و نحوهی ارتباط آن ها با همدیگر است. در هنگام تولد نوزاد دارای ۲۷۰ قطعه استخوان است که این تعداد در آغاز بلوغ به ۳۵۰ عدد می رسد. سپس رفته رفته از تعداد استخوان ها کاسته می شود به صورتی که یک فرد بالغ حدود ۲۰۶ قطعهی استخوانی دارد. مثلاً در مچ دست، در ۲ سالگی ۲-۳ قطعه، در شش سالگی ۶-۷ قطعه و در ۱۲-۱۵ سالگی تعداد استخوان های مچ به ۸ قطعه می رسد. از لحاظ پیوند بین استخوان ها، به دلیل نرمی استخوان ها در سال های اول زندگی، این پیوند ضعیف است و خوب به هم نچسبیده اند. حتی در بعضی از نقاط به جای استخوان، مادهی غضروفی وجود دارد که بعداً به استخوان تبدیل خواهند شد. استخوان بندی نوزاد همانند غضروف نرم است و سپس تدریجاً سخت یا استخوانی می گردد. این عمل از قبل از تولد شروع می شود، در واقع در هفتهی چهارم جنینی غضروف ها در نقاطی که باید استخوان تشکیل شود شکل گرفته و از هفته هشتم جنینی به مرور استخوانی شدن آغاز شده و در بین سنین ۱۱-۱۲ سالگی یعنی در حدود ستین بلوغ خاتمه می یابد. استخوان های نرم در نقاطی به نام ملاج جمجمه کاملاً قابل توجه هستند. بزرگ ترین و قابل رؤیت ترین آن ها در وسط سر طفل می باشد زیرا تیغه های استخوانی که قسمت بالایی جمجمه را می سازند هنوز رشد نکرده و به هم نرسیده اند (ملاج خلفی در ۴ ماهگی و ملاج قدامی بین ۹-۱۸ ماهگی بسته می شود).
عضلات و چربی
ازدیاد وزن در هر سنی علاوه بر افزایش وزن استخوان ها به افزایش حجم چربی بدن و رشد عضلات (و البته رشد دستگاه ها و اندام های داخلی بدن) نیز بستگی دارد. در سال های اول زندگی ازدیاد چربی بدن از سرعت رشد عضلات بیشتر است اما عضلات بدن از سنین بلوغ به بعد رشد محسوسی دارند. البته نسبت حجم چربی به عضلات در بدن بستگی به ساختار بدنی هر فرد دارد که فرد را در دسته های چاق، متوسط یا لاغر قرار می دهد. پس از تولد تغییری در تعداد عضلات رخ نمی دهد اما با توجه به این که بافت عضلانی نوزاد تکامل نیافته است، تغییرات رشدی شامل تکامل بافت عضلانی و افزایش حجم آن (در طول عرض و ضخامت) بروز می کند.
اندازه های بدن و رشد نسبی ارگانها
همهی بخش های بدن با سرعت واحد رشد نمی کنند. برای مثال از زمان تولد تا بزرگسالی اندازهی سر ۲ برابر، تنه 3 برابر، طول اندام فوقانی ۴ برابر و طول اندام تحتانی ۵ برابر می شود. در زمان تولد نسبت اندازهی سر نوزاد به کل بدن حدوداً ۱ به ۴ است که این نسبت در بزرگسالی ۱ به ۸ می شود. نسبت اندازهی ساق پای نوزادان به کل بدن ۱ به ۴ است که این نسبت در بزرگسالی ۱ به ۲ می شود. از سوی دیگر بیشترین سرعت رشد و تکامل مغز در سال های قبل از مدرسه (تا ۷ سالگی) اتفاق می افتد. در حالی که بیشترین سرعت رشد سیستم لنفاوی بین ۷-۱۴ سالگی است و بعد از این سنین کاهش یافته و ثابت می ماند. سیستم جنسی نیز تا سن بلوغ (۱۲سالگی) تغییر خاصی نداشته و رشد آن بعد از این سنین اتفاق می افتد.
آیا نمره آپگار پایین خطرناک است؟
دریافت نمره آپگار پایین در دقیقه اول تولد لزوماً نشان دهنده ابتلای نوزاد به بیماریهای مزمن یا وجود عوارض دائمی نیست. در موارد بسیاری، نوزادانی که در ارزیابی اولیه نمره پایینی کسب میکنند در بررسی دقیقه پنجم بهبود قابل توجهی نشان میدهند. این روند صعودی نمرات گویای سازگاری موفق نوزاد با محیط جدید پس از تولد و تأثیر مثبت مداخلات حمایتی جزئی است.
اهمیت مداخلات توانبخشی زودهنگام در نوزاد با آپگار پایین
یکی از مهمترین اقدامات پس از تشخیص نوزاد با آپگار پایین، شروع مداخلات توانبخشی زودهنگام است. مغز نوزاد در ماهها و سالهای ابتدایی زندگی از بیشترین میزان انعطافپذیری عصبی (نوروپلاستیسیته) برخوردار است. این ویژگی باعث میشود که مداخلات درمانی بهموقع بتوانند مسیر رشد عصبی، حرکتی و شناختی کودک را به شکل قابل توجهی بهبود بخشند و از بروز اختلالات ثانویه در آینده جلوگیری کنند.
مداخلات توانبخشی زودهنگام شامل مجموعهای از خدمات تخصصی مانند کاردرمانی جسمی، کاردرمانی ذهنی، تحریکات حسی، ماساژ درمانی و در صورت نیاز گفتاردرمانی است. این مداخلات به بهبود تون عضلانی، هماهنگی حرکتی، تنظیم پاسخهای حسی، افزایش سطح هوشیاری و بهبود تعامل نوزاد با محیط کمک میکنند. در نوزادانی که سابقه آپگار پایین دارند، این اقدامات میتواند از تأخیرهای رشدی در حوزههای حرکتی، شناختی و حتی ارتباطی پیشگیری کند.
از سوی دیگر، مداخلات زودهنگام نقش مهمی در کاهش اضطراب والدین و افزایش آگاهی آنها نسبت به نیازهای رشدی نوزاد دارد. آموزش خانواده در کنار درمان مستقیم نوزاد، باعث میشود مراقبتهای روزمره در منزل نیز در راستای اهداف توانبخشی انجام گیرد و روند پیشرفت کودک تسریع شود.
توجه به اهمیت مداخلات توانبخشی زودهنگام در نوزاد با آپگار پایین میتواند تفاوت چشمگیری در کیفیت زندگی آینده کودک ایجاد کند. تشخیص بهموقع، پیگیری منظم و استفاده از خدمات تخصصی توانبخشی، نهتنها احتمال بروز مشکلات رشدی را کاهش میدهد، بلکه زمینهساز دستیابی نوزاد به حداکثر توانمندیهای بالقوه خود خواهد بود.
منابع:
medlineplus.gov
my.clevelandclinic.org
سوالات متداول:
1.نمره آپگار نوزاد باید چند باشد؟
حداکثر مجموع نمرات آپگار ۱۰ می باشد. نوزادان به ندرت این نمره را کسب می کنند. اما نمره آپگار کمتر از ۶ عموماً نشان دهندهی اسفیکسی در نوزادان است.
2.نمره آپگار چه چیز را می سنجد؟
شرایط فیزیولوژیک نوزاد با پنج علامت ضربان قلب، تلاش تنفسی، رنگ پوست، تحریک پذیری رفلکسی و تون عضلانی ابتدا ۱ دقیقه و سپس ۵ دقیقه پس از تولد ارزیابی میشوند.
وقتی پسرم به دنیا اومد نمره اپگارش پایین بود و راستش اولش نمیدونستم اصلا یعنی چی.دکتر صابر دقیق برام توضیح دادن که این نمره میتونه روی تن عضلانی و حتی رشد حرکتی اینده اثر بذاره.همون روزای اول یه برنامه کاردرمانی مناسب سنش رو شروع کردیم و الان که یک ساله گذشته هیچ کدوم از نگرانی هایی که سال قبل داشتیم رو الان نداریم.خیلی خوشحالم که دکتر صابر این موضوع رو جدی گرفتن و ما رو راهنمایی کردن تا پیگیری کنیم.