بسیاری از والدین زمانی که فرزندشان رفتارهایی مانند تحرک زیاد، بازیگوشی یا شلوغی از خود نشان میدهد دچار نگرانی میشوند و این پرسش برایشان مطرح میگردد که آیا این رفتارها صرفاً نشانهای از شیطنت طبیعی کودکانه است یا میتواند بیانگر اختلال بیش فعالی باشد.
تشخیص و تمایز میان شیطنت معمول کودکان و اختلال بیش فعالی از اهمیت بالایی برخوردار است زیرا در صورت وجود این اختلال لازم است اقدامات درمانی به موقع انجام شود و با مراجعه به دکتر بیش فعالی روند ارزیابی و درمان به صورت تخصصی پیگیری گردد.
کودک شیطون به چه کودکی گفته میشود؟
مفهوم کودک بازیگوش یا دارای شیطنتهای متعارف معمولا مربوط به خردسالانی است که از سطح بالایی از انرژی و پویایی برخوردار بوده و با اشتیاق زیادی در فعالیتهای فیزیکی و تعاملات اجتماعی مشارکت میجویند. این کودکان با بهره مندی از حس کنجکاوی فعال و روحیه پرسشگری به طور مستمر در حال اکتشاف محیط پیرامون خود هستند و نشاط و تحرک جزئی جدایی ناپذیر از ساختار رفتاری آنان به شمار میرود.
اگرچه این کودکان ممکن است به منظور آزمودن حد و مرزها گاهی قوانین و چارچوبها را نادیده بگیرند اما در موقعیتهای حساس و با دریافت هدایتهای انضباطی مناسب از توانایی لازم جهت مهار رفتارهای خود و سازگار با انتظارات محیطی برخوردارند.
ویژگی های کودک شیطون
شیطنت بخش طبیعی و جدایی ناپذیری از روند رشد کودکان به شمار میآید. در این مرحله از رشد کنجکاوی و میل به اکتشاف موجب میشود کودکان به طور فعال با محیط پیرامون خود تعامل داشته باشند. به همین دلیل رفتارهایی مانند دویدن، بازی کردن، ایجاد سروصدا و گاهی نادیده گرفتن قوانین در چارچوب رفتار طبیعی آنان قرار میگیرد.
کودکانی که شیطنت طبیعی و عادی دارند معمولاً با الگوهای رفتاری مشخصی شناخته میشوند. با وجود برخورداری از سطح انرژی بالا میتوانند در مواقع لازم آرام شوند و از توانایی تمرکز بر فعالیتهایی که برایشان جذاب است مانند تماشای برنامه مورد علاقه یا بازی مشخص بهره مند هستند. همچنین در مواجهه با تذکر یا راهنمایی والدین و مربیان اغلب اصلاح رفتار را میپذیرند و در محیطهای گوناگون از جمله خانه، مدرسه یا جمعهای خانوادگی توانایی سازگاری نسبی با شرایط را نشان میدهند.
به طور کلی شیطنت در دوران کودکی فرآیندی طبیعی و معمولاً گذرا است که با افزایش سن، رشد شناختی و آموزشهای تربیتی از سوی والدین به تدریج نظم بیشتری پیدا میکند و قابل مدیریت تر میشود.
کودک بیش فعال کیست؟
بیش فعالی که در ادبیات علمی با عنوان اختلال نقص توجه شناخته میشود نوعی اختلال عصب رشدی است که فراتر از سطح معمول فعالیت و انرژی در کودکان قرار میگیرد. در این شرایط کودک صرفاً پرجنب و جوش نیست بلکه با مشکلات قابل توجهی در حفظ تمرکز، کنترل رفتار و توانایی آرام ماندن مواجه است. مشکلاتی که میتوانند بر عملکرد تحصیلی، روابط اجتماعی و سازگاری فردی او اثر گذار باشند.
علائم بیش فعالی در کودکان چیست؟
نشانههای این اختلال معمولاً شامل بیقراری مداوم، ناتوانی در تمرکز بر تکالیف یا فعالیتهای بازی، قطع صحبت یا مداخله در گفت وگوی دیگران، انجام رفتارهای تکانشی بدون توجه به پیامدها، فراموشیهای مکرر و ناتوانی در نشستن برای مدت طولانی است. در صورتی که این رفتارها به شکل پایدار و در محیطهای مختلف از جمله خانه و مدرسه مشاهده شوند احتمال وجود اختلال بیش فعالی مطرح میشود. در چنین مواردی برای درمان بیش فعالی انجام ارزیابی تخصصی و مراجعه به متخصصان حوزه سلامت روان کودک برای تشخیص و آغاز مداخلات درمانی اقدامی ضروری و بهنگام خواهد بود.
تفاوتهای اصلی کودک شیطون و بیش فعال
به منظور درک بهتر تفاوتها را در چند محور کلیدی خواهیم گفت:
کنترل پذیری:
کودک شیطون معمولاً با تذکر جدی، نگاه قاطع یا اعمال پیامدهای منطقی مانند محرومیت از بازی نسبت به اصلاح رفتار خود عکس العمل نشان داده و آرامتر میشود. همچنین در شرایط خاص مانند حضور در مهمانی رسمی، کلاس مهم یا حضور مهمان توانایی کنترل رفتار خود را تا حد معینی دارد. در مقابل کودک بیش فعال علی رغم تذکرات مکرر با دشواری فراوان قادر به کنترل رفتار خویش است و گاهی اوقات خود بیان میکند که نمیداند چرا چنین رفتاری انجام داده یا کنترل دست خود نبوده است.
تمرکز و توجه:
کودک شیطون هنگامی که به فعالیتی علاقه مند باشد مانند بازیهای مورد علاقه، ساخت لگو یا مشاهده کارتون معمولاً توانایی تمرکز قابل ملاحظهای از خود نشان میدهد. ممکن است در انجام فعالیتهای خسته کننده و یکنواخت همچون نوشتن تکالیف، بیحوصلگی نشان دهد اما این عدم تمرکز به معنای پراکندگی توجه در تمامی امور نیست و اما کودک مبتلا به بیش فعالی یا اختلال نقص توجه حتی در زمینه فعالیتهای مورد علاقه نیز به سرعت بین وظایف مختلف جابهجا میشود. شروع بسیاری از فعالیتها برای او امکان پذیر است اما تکمیل آنها با دشواری مواجه میگردد. این امر موجب میشود که معلمان و والدین توجه مکرر و مداوم او را به عنوان هدف انتقاد و شکایت مطرح سازند.
محیط بروز رفتار:
رفتار کودک شیطون ممکن است در محیط خانه بسیار پرتحرک و پرجنب و جوش باشد اما در مدرسه یا جمعهای رسمی تر با آرامش و کنترل بیشتری همراه باشد.
شدت این رفتارها در محیطهای مختلف به صورت یکسان بروز نمییابد و بسته به شرایط متغیر است در حالی که رفتارهای کودک مبتلا به بیش فعالی در چندین زمینه مثل خانه، مدرسه، کلاسهای آموزشی و مهمانیها به طور مکرر مشاهده شده و توسط معلمان، مربیان مهد کودک و سایر افراد مربوطه گزارش می گردد.
تأثیر روی عملکرد تحصیلی و روابط:
برخی از کودکان شیطون ممکن است گاهی اخطاری دریافت کنند یا دچار پراکندگی توجه شوند ولی به طور معمول قادر به کسب پیشرفت تحصیلی مطلوب و حفظ روابط اجتماعی مناسب با همسالان خود هستند. در حالی که کودکان مبتلا به این مشکل ممکن است دچار افت عملکرد تحصیلی گردیده و به واسطه رفتارهای تکانشی با همسالان خود دچار درگیری یا انزوا از جمع شوند.
زمان و تداوم رفتار:
شیطنتها با گذر زمان همراه با ارائه آموزشهای مناسب، وضع قوانین مشخص و حمایت مستمر والدین به تدریج کاهش مییابند و افزایش رفتارهای کنجکاوانه در بازههای سنی مشخصی مانند سه تا پنج سالگی امری طبیعی تلقی میشود. با این حال در مواردی که نیاز به مداخله تخصصی وجود دارد عدم دریافت درمان مناسب میتواند باعث تداوم علائم رفتاری برای سالها شود و این مسائل ممکن است تا دورههای نوجوانی و بزرگسالی به صورت بیقراری، کاهش تمرکز و ضعف در مدیریت برنامهها ادامه یابد.
آیا هر کودک پرتحرک، بیش فعال است؟
یکی از برداشتهای نادرست رایج آن است که هر کودک پرجنب وجوشی به عنوان کودک بیش فعال تلقی شود. در حالی که بسیاری از کودکان به ویژه در سنین پیش دبستانی به طور طبیعی از سطح تحرک بالایی برخوردارند و این ویژگی بخشی از فرایند رشد طبیعی آنان به شمار میآید.
همچنین برخی عوامل محیطی مانند زندگی در فضاهای محدود آپارتمانی، کمبود فرصت برای بازی و فعالیت بدنی و نبود برنامه منظم در فعالیتهای روزانه کودک میتواند موجب بروز بیقراری یا رفتارهای شیطنت آمیز شود. همچنین استفاده طولانی مدت از تلویزیون، تلفن همراه و تبلت نیز ممکن است به افزایش حواس پرتی و بیقراری منجر شود بدون آنکه الزاماً نشان دهنده وجود اختلال بیش فعالی باشد.
بنابراین تشخیص این اختلال نباید صرفاً بر پایه یک یا چند رفتار محدود صورت گیرد بلکه نیازمند بررسی مجموعهای از نشانهها در موقعیتهای مختلف و ارزیابی تخصصی توسط متخصص حوزه سلامت روان کودک است.
سخن پایانی
در صورتی که علائمی مانند بیقراری، حواس پرتی یا تکانشگری به صورت مداوم مشاهده شود و بر عملکرد تحصیلی، روابط اجتماعی یا فعالیتهای روزمره کودک تأثیر منفی بگذارد مراجعه به پزشک متخصص و آغاز به موقع فرایند درمان میتواند نقش مؤثری در بهبود وضعیت و آینده تحصیلی و اجتماعی کودک ایفا کند. چنانچه در خصوص رفتارهای کودک خود دچار تردید هستید توصیه میشود برای انجام ارزیابی تخصصی و دریافت راهنماییهای لازم با دکتر صابر مشورت نمایید.
سوالات متداول
1.در چه سنی میتوان تشخیص داد که کودک بیش فعال است؟
علائم اختلال بیش فعالی و نقص توجه عموماً پیش از ۱۲ سالگی نمایان میگردد. با این حال به دلیل شباهت رفتارهای تکانشی با مراحل رشد طبیعی کودک تشخیص قطعی در سنین خردسالی (زیر ۴ یا ۵ سال) با دشواریهایی همراه است.به همین دلیل رسیدن به تشخیص دقیق نیازمند ارزیابی تخصصی توسط روانپزشک کودک یا متخصص مغز و اعصاب میباشد.
2.آیا تغذیه و مصرف قند باعث بیشفعالی میشود؟
تحقیقات علمی نشان دادهاند که مصرف قند یا رنگهای خوراکی عاملِ بروز اختلال بیش فعالی نیست. هرچند ممکن است برخی کودکان نسبت به مواد غذایی خاص واکنش نشان داده و رفتارهای آنها موقتاً تغییر کند اما باید توجه داشت که این اختلال ماهیتی عصبی-رشدی داشته و ریشه در ساختار مغز دارد نه در الگوی تغذیه.
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است. اولین نفری باشید که نظر میدهد!
ارسال دیدگاه