کاردرمانی اوتیسم

کاردرمانی اوتیسم

سر فصل مطالب

کودکی با شنیدن صدای مخلوط‌کن دست‌هایش را روی گوش‌ها می‌گذارد. کودک دیگری ساعت‌ها روی تاب می‌چرخد و سیر نمی‌شود. سومی هر صبح سر پوشیدن جوراب به گریه می‌افتد. برای والدین، این صحنه‌ها اغلب بی‌پاسخ می‌مانند. کاردرمانی اوتیسم دقیقاً از همین نقطه شروع می‌شود. کاردرمانگر بررسی می‌کند که بدن و مغز کودک با دنیای حسی و حرکتی اطرافش چطور کنار می‌آید؟ و کمک می‌کند کارهای روزمره، از غذا خوردن تا بازی، برای او آسان‌تر شود، سپس بر روی مهارت های ذهنی کودک نظیر حافظه، توجه و ادراک تمرکز می کند تا توانایی های یادگیری کودک اوتیسم بالا رود. در ادامه می‌بینید کاردرمانی دقیقاً چه می‌کند، یکپارچگی حسی چیست؟ و شواهد علمی درباره‌اش چه می‌گویند، چه تمرین‌هایی در جلسه‌ها رایج است و جلسه‌ها را بهتر است در خانه گذاشت یا در کلینیک.

کاردرمانی چیست و چرا برای اوتیسم مهم است؟

اسم «کاردرمانی» کمی گمراه‌کننده است. «کار» در این رشته یعنی هر فعالیتی که زندگی روزمره را می‌سازد. انجمن کاردرمانی آمریکا (AOTA) این فعالیت‌ها را در چند گروه طبقه بندی می کند: خودمراقبتی، خواب و استراحت، آموزش، بازی، اوقات فراغت و مشارکت اجتماعی. «شغل» یک کودک پنج‌ساله همین است: لباس پوشیدن، غذا خوردن، رنگ‌آمیزی و پیدا کردن دوست.

کاردرمانگر کودکان از دوران نوزادی تا نوجوانی با کودک و خانواده‌اش کار می‌کند. هدفش «از بین بردن اوتیسم» نیست؛ اوتیسم یک وضعیت عصبی‌رشدی است و هدف این است که کودک در فعالیت‌های معنادار زندگی‌اش راحت‌تر و مستقل‌تر شرکت کند و توانایی های خود را ارتقاع بخشد. چرا کاردرمانی اوتیسم اهمیت دارد؟ چون بخش بزرگی از سختی‌های روزمره این کودکان، حسی- حرکتی و عملکردی است، نه فقط ارتباطی. نشریه آمریکایی کاردرمانی (AJOT) کاردرمانی را از پرکاربردترین مداخله‌ها برای کودکان طیف اوتیسم می‌داند و راهنمای بالینی AOTA هم فصلی جداگانه را به مداخله‌ها کاردرمانی حسی اختصاص داده است.

کاردرمانگر اوتیسم روی چه مهارت‌هایی کار می‌کند؟

  • تنظیم حسی: کمک به کودک تا در برابر صدا، لمس، نور و حرکت واکنش متعادل‌تری نشان دهد.
  • مهارت‌های حرکتی ظریف: گرفتن مداد، بریدن با قیچی، بستن دکمه و زیپ
  • هماهنگی و تعادل: دویدن، پریدن، بالا رفتن از پله، گرفتن و پرتاب توپ
  • خودمراقبتی: غذا خوردن، مسواک زدن، لباس پوشیدن، استفاده از توالت
  • بازی و تعامل اجتماعی: نوبت‌گیری، بازی وانمودی، شرکت در بازی گروهی
  • توجه و سازمان‌دهی: پیروی از برنامه روزانه و گذر آرام از یک فعالیت به فعالیت بعدی
  • حافظه و ادراک و درک مطلب کلامی: درک گفتار دیگران و توانایی حل مسئله

کاردرمانی اوتیسم در کلینیک دکتر صابر

مرکز دکتر صابر در حیطه کاردرمانی و گفتاردرمانی کودکان اوتیسم فعالیت گسترده ای دارد و جز معدود مراکزی می باشد که تمام بخش های درمانی مورد نیاز این کودکان را به صورت تخصصی دارا می باشد. کاردرمانی تخصصی این مجموعه شامل: کاردرمانی ذهنی، کاردرمانی حسی، کاردرمانی حرکتی ( جهت بهبود هماهنگی حرکتی)، کاردرمانی اتاق تاریک ( جهت بهبود توجه و تمرکز بینایی)، ماساژ درمانی ( جهت کاهش بی قراری)، کاردرمانی دست( جهت بهبود مهارت های نوشتاری و کارهای شخصی کودک)، بازی درمانی، رفتاردرمانی، سنسوری روم ( جهت افزایش تمرکز کودکان اوتیسم)، بخش آموزش (جهت آمادگی برای ورود به مدرسه)، اتاق شنیداری( بهبود مهارت های تمییز شنیداری و توجه شنوایی) می باشد.

کاردرمانی با گفتار درمانی چه فرقی دارد؟

گفتاردرمانی روی زبان، تلفظ و ارتباط تمرکز می‌کند؛ کاردرمانی روی بدن، حواس و مهارت‌های عملی و ذهنی. این دو رقیب هم نیستند، بسیاری از کودکان اوتیسم هر دو را دریافت می‌کنند: گفتاردرمانی برای زبان و ارتباط، کاردرمانی برای مهارت‌های حسی و حرکتی و ذهنی، همچنین مهارتهای روزمره. برای بخش ارتباطی، مطلب گفتار درمانی اوتیسم را ببینید.

 

یکپارچگی حسی (Sensory Integration) در کاردرمانی

مغز هر لحظه از حواس مختلف اطلاعات می‌گیرد. علاوه بر پنج حس آشنا، دو حس کمتر شناخته ‌شده در کار، کاردرمانگرها نقش پررنگ دارند: حس تعادل و حرکت (دهلیزی) و حس عمقی که بدون نگاه کردن به ما می‌گوید دست و پایمان کجاست و چقدر نیرو برای حرکت آن لازم است. یکپارچگی حسی یعنی توانایی مغز در دریافت، مرتب‌کردن و استفاده از همین اطلاعات. وقتی این فرایند روان کار کند، ما صدای گفت‌وگو را از هیاهوی پس‌زمینه جدا می‌کنیم و برچسب پیراهن آزارمان نمی‌دهد. در بسیاری از کودکان اوتیسم این فیلتر متفاوت عمل می‌کند.

این موضوع حاشیه‌ای نیست. پنجمین ویرایش راهنمای تشخیصی DSM-5 برای نخستین بار واکنش غیرمعمول به ورودی حسی را جزو معیارهای تشخیص اوتیسم آورد. برآوردها یکسان نیست: مرکز جامع اوتیسم دانشگاه علوم پزشکی تبریز حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد کودکان را درگیر مشکلات پردازش حسی می‌داند و مرکز اوتیسم Seaver در مونت‌سینای نیویورک از تفاوت‌های حسی تا ۹۰ درصد افراد طیف اوتیسم می‌نویسد.

 

کاردرمانگر هنگام بازی با کودک دارای اوتیسم در جلسه کاردرمانی

 

سه الگوی رایج واکنش حسی (hypersensitivity-sensory seeking)

  • بیش حسی: واکنش شدید به محرک؛ مثلاً گرفتن گوش‌ها با صدای بلند، امتناع از لباس یا غذایی با بافت خاص.
  • کم‌حسی: بی‌اعتنایی ظاهری به درد یا دمای هوا، یا واکنش نداشتن بعد از زمین خوردن.
  • حس‌جویی: نیاز به ورودی حسی بیشتر؛ پریدن و چرخیدن مداوم، بو کردن یا لمس کردن اشیا، خیره شدن به نور و حرکت.

یک کودک ممکن است در هر سه الگو جا بگیرد. مثلاً از صدای سشوار فرار کند و همزمان مدام خودش را به مبل بفشارد. یعنی در حس شنوایی بیش حسی داشته باشد اما در مورد حس عمقی دچار حس جویی باشد. تشخیص این موارد برعهده کاردرمانگر می باشد. با ارزیابی دقیق مشکلات حسی کودکان اوتیسم می توان برنامه درمانی مدونی ارائه نمود. مرکز درمان اوتیسم دکتر صابر در این زمینه با انجام تست های تشخیصی استاندارد و ارائه درمان های تخصصی ماساژ درمانی و اتاق حسی به شما کمک می نماید.

درمان یکپارچگی حسی برای کودکان اوتیسم چه شکلی دارد؟

در رویکرد کلاسیک، که «یکپارچگی حسی ایرز» (Ayres Sensory Integration یا ASI) نام دارد، جلسه شبیه بازی است. اتاق تاب، توپ بزرگ، تونل و سطوح لمسی مختلف دارد. کاردرمانگر محیط را طوری می‌چیند که کودک خودش به فعالیت دعوت شود و سختی کار را آن‌قدر بالا یا پایین می‌برد که نه کسل‌کننده باشد و نه فراتر از توان کودک. شواهد چه می‌گویند؟ یک مرور نظام‌مند در نشریه Autism Research (سال ۲۰۱۹) نتیجه گرفت ASI برای کودکان ۴ تا ۱۲ ساله دارای اوتیسم، با معیارهای شورای کودکان استثنایی (CEC)، رویکردی مبتنی بر شواهد است. مرور دیگری روی کارآزمایی‌های تصادفی‌شده نشان داد ASI به رسیدن کودک به هدف‌های فردی‌اش کمک می‌کند، اما شواهد متوسط می‌گوید روی رفتارهایی مثل نافرمانی یا تحریک‌پذیری اثر مشخصی ندارد. به طور ساده تر می توان گفت یکپارچگی حسی می تواند بر روی تعدیل حسی این کودکان موثر باشد.

بخش حسی و سنسوری روم در مرکز اوتیسم دکتر صابر بر پایه یکپارچگی حسی بنا شده است.

 

⭐ نکته‌ مهم: هر فعالیت حسی «یکپارچگی حسی» نیست. جلیقه سنگین، برس‌کشی یا چند تاب و توپ در اتاق، لزوماً همان درمانی نیست که در پژوهش‌ها بررسی شده است. نویسندگان مرور ۲۰۱۹ هم یادآوری می‌کنند که بسیاری از مطالعات قبلی مداخله‌هایی را سنجیده‌اند که با اصول ASI هم‌خوان نبود و همین، نتیجه‌ها را متناقض کرده است. ASI برای آموزش درمانگر و شیوه اجرای جلسه ملاک دارد. پس پیش از شروع بپرسید: درمانگر در این رویکرد آموزش دیده است؟ هدف‌های جلسه‌ها چیست و چطور سنجیده می‌شود؟

 

کاردرمانی ذهنی در اوتیسم

کودکان اوتیسم ممکن است در درک موقعیت‌ها، استدلال، حل مسئله، پیش‌بینی پیامد رفتارها و درک دیدگاه دیگران با چالش‌هایی روبه‌رو باشند. این کودکان گاهی در فهم اینکه چرا اتفاقی می‌افتد یا دیگران  چه فکری و احساسی دارند، به حمایت بیشتری نیاز دارند.

کاردرمانی ذهنی چگونه کمک می‌کند؟

کاردرمانی ذهنی با استفاده از فعالیت‌ها و بازی‌های هدفمند، به کودک کمک می‌کند تا مهارت‌های شناختی خود را تقویت کند، از جمله:

  1. تقویت درک و استدلال افزایش مهارت حل مسئله و تصمیم‌گیری
  2.  تقویت توجه، حافظه و انعطاف‌پذیری شناختی
  3.  درک روابط علت و معلولی بهبود درک موقعیت‌های اجتماعی

 

نظریه ذهن (Theory of Mind) چیست؟

نظریه ذهن یعنی توانایی درک این موضوع که دیگران ممکن است افکار، احساسات، خواسته‌ها و باورهایی متفاوت از ما داشته باشند. برای مثال، کودک متوجه شود که دوستش ممکن است چیزی را نداند که خودش می‌داند، یا فرد دیگری ممکن است به دلیل یک اتفاق احساس ناراحتی کند. تقویت این مهارت می‌تواند به درک بهتر موقعیت‌های اجتماعی، همدلی و تعامل مؤثرتر با دیگران کمک کند.

 

تمرینات کاردرمانی برای کودکان اوتیسم

تمرین‌های کاردرمانی اوتیسم از کودکی به کودک دیگر خیلی فرق می‌کند، چون هدف‌ها از ارزیابی بیرون می‌آید. با این حال چند الگو در اتاق‌های کاردرمانی زیاد دیده می‌شود:

حوزه نمونه فعالیت هدف
تنظیم حسی تاب‌خوردن، پرش روی ترامپولین کوچک، بازی با توپ بزرگ تنظیم سطح انرژی و آمادگی برای فعالیت بعدی و دریافت محرک حسی مناسب
بافت و لمس بازی با خمیر، ماسه یا برنج خشک، رنگ‌آمیزی انگشتی با شدت تدریجی تحمل تدریجی بافت‌ها در غذا، لباس و شانه کردن مو
هماهنگی و تعادل مسیر موانع، راه رفتن روی خط، پرتاب و گرفتن توپ هماهنگی بدن و برنامه‌ریزی حرکتی
مهارت‌های ظریف نخ کردن مهره، قیچی کردن، چسباندن، مداد و رنگ کنترل دست برای نوشتن و خودمراقبتی
خودمراقبتی تمرین مرحله‌به‌مرحله مسواک زدن و لباس پوشیدن با کارت تصویری استقلال در کارهای روزمره
بازی و تعامل نوبت‌گیری، بازی وانمودی، تقلید مشارکت اجتماعی و درک قواعد بازی

 

یک نکته مهم: فعالیت را بدون ارزیابی انتخاب نکنید. چیزی که یک کودک را آرام می‌کند، ممکن است کودک دیگری را تحت فشار بگذارد. به همین دلیل کاردرمانگر واکنش کودک را حین کار زیر نظر می‌گیرد و فعالیت را همان لحظه تنظیم می‌کند.

 

یک جلسه کاردرمانی اوتیسم چطور پیش می‌رود؟

  1. ارزیابی: مصاحبه با والدین، مشاهده بازی کودک و در صورت نیاز آزمون‌های استاندارد.
  2. هدف‌گذاری با خانواده: انتخاب هدف‌های کوچک و قابل اندازه‌گیری.
  3. جلسه بازی‌محور: فعالیت‌هایی که با هدف‌ها و دنیای حسی کودک هماهنگ است.
  4. برنامه خانگی: چند فعالیت کوتاه که در روال روزانه جا می‌گیرد؛ گاهی به آن «رژیم حسی» می‌گویند.

سناریوی نمونه (فرضی): پسری پنج‌ساله هر صبح هنگام لباس پوشیدن گریه می‌کند. کاردرمانگر شاید ببیند مشکل از برچسب و درز لباس است، نه لجبازی. هدف جلسه‌ها می‌شود تحمل تدریجی بافت لباس، ترتیب مراحل با کارت تصویری و تمرین دکمه. چند هفته بعد معیار موفقیت «آماده شدن بدون گریه» است، نه لباسی بی‌نقص.

 

وسایل کاردرمانی برای اوتیسم

بسته به نیازهای هر کودک اوتیسم وسایل مورد استفاده در بخش کاردرمانی می تواند متفاوت باشد اما به صورت کلی در بیشتر مراکز کاردرمانی کودکان اوتیسم موارد زیر وجود دارد:

  • ویبراتور، ماساژور برقی و ماساژورهای دستی، توپ های خار دار، پارچه ها با بافت های مختلف
  • کیشه شن، توپ بزرگ، تاب، رول و تخته تعادل و تیلت برد
  • وسایل هند فانکشن، پگ برد های اشکال ، اگزر بورد و نخ و مهره
  • عروسک ها و وسایل بازی های هایی نمادین برای ایجاد مهارت های ارتباطی
  • کتاب های مصور، کارت اشیا و میوه و حیوانات جهت تقویت مهارت های ذهنی توجه و حافظه

 

کاردرمانی در خانه در برابر کلینیک برای کودکان اوتیسم

درباره کاردرمانی اوتیسم هم این پرسش که «کدام بهتر است؟» پاسخ یکسانی ندارد. هر دو مسیر معتبرند و نقطه‌قوت‌های متفاوتی دارند:

معیار کلینیک خانه
تجهیزات تاب، تونل و اتاق مجهز وسایل خانه و تجهیزات قابل حمل
محیط کنترل‌شده و با حواس‌پرتی کم آشنا و برای برخی کودکان کم‌استرس‌تر
انتقال مهارت باید بعداً به خانه منتقل شود مهارت در همان جایی تمرین می‌شود که به کار می‌آید
نقش والدین معمولاً در بخشی از جلسه پررنگ‌تر؛ درمانگر روال واقعی خانه را می‌بیند
مناسب برای ارزیابی اولیه و تمرین‌های حسی‌حرکتی تجهیزات‌محور مسواک، لباس، غذا و خواب؛ کودکانی که تغییر مکان برایشان دشوار است
رفت‌وآمد لازم است ندارد

 

اگر مشکل اصلی سر سفره شام است، دیدن همان سفره برای درمانگر مفیدتر از شنیدن توصیف آن است. اگر هدف تقویت تعادل و برنامه‌ریزی حرکتی است، تجهیزات کلینیک کار را ساده‌تر می‌کند. یک الگوی رایج ترکیب است: ارزیابی و بخش تخصصی درمان در کلینیک و تمرین روال‌های روزانه در خانه.

 

💡 دیدگاه متخصص: تمرین بین جلسه‌ها از خود جلسه کم‌اهمیت‌تر نیست. یک راهنمای منتشرشده در سایت کالج سلطنتی کاردرمانگران بریتانیا تأکید می‌کند تمرین بین جلسه‌ها باید در جاهای معمول زندگی کودک، مثل خانه و مدرسه، و با وسایل خود او انجام شود. جلسه هفتگی بخش کوچکی از ساعت‌های بیداری کودک است و باقی را روال روزانه می‌سازد. پس هر جا جلسه برگزار می‌شود، از کاردرمانگر بخواهید برنامه‌ای کوتاه و قابل اجرا برای خانه بدهد.

 

سوالات متداول کاردرمانی اوتیسم

کاردرمانی اوتیسم از چه سنی شروع می‌شود؟

کاردرمانی اوتیسم از نوزادی تا نوجوانی قابل ارائه است، پس سن مشخصی برای «خیلی زود» وجود ندارد. متخصصان بر ارزیابی و شروع زودهنگام تأکید می‌کنند و در بسیاری از مراکز ارزیابی کاردرمانی همزمان با مسیر تشخیص هم انجام می‌شود؛ با پزشک یا درمانگر هماهنگ کنید. بخش زیادی از پژوهش‌های یکپارچگی حسی روی کودکان ۴ تا ۱۲ ساله انجام شده و برنامه سنین پایین‌تر را درمانگر بر اساس ارزیابی طراحی می‌کند.

هر جلسه کاردرمانی اوتیسم چقدر طول می‌کشد؟

معمولاً بین ۳۰ تا ۶۰ دقیقه و در بیشتر برنامه‌ها دو تا سه بار در هفته. تعداد و مدت جلسه‌ها را درمانگر بر اساس سن، نیازها و هدف‌های کودک تعیین می‌کند. تعداد جلسه‌ها را نباید فقط با منطق «هرچه بیشتر، بهتر» تعیین کرد؛ برنامه خانگی بین جلسه‌ها هم بخشی از درمان است.

یکپارچگی حسی چیست؟

توانایی مغز در دریافت، مرتب‌کردن و استفاده از اطلاعات حواس. در کاردرمانی، رویکرد یکپارچگی حسی با بازی و فعالیت‌های حسی‌حرکتی هدایت‌شده به کودک کمک می‌کند واکنش متعادل‌تری به محرک‌ها نشان دهد. برای کودکان ۴ تا ۱۲ ساله دارای اوتیسم، شکل استاندارد آن (ASI) مبتنی بر شواهد دانسته می‌شود.

آیا کاردرمانی اوتیسم را درمان می‌کند؟

اوتیسم یک وضعیت عصبی‌رشدی است و کاردرمانی هدفش تقویت مهارت‌ها و استقلال کودک است. نتیجه از کودکی به کودک دیگر فرق می‌کند و هیچ درمانگری نمی‌تواند نتیجه تضمینی بدهد. هدف‌های مشخص، مثل مستقل شدن در لباس پوشیدن، بهترین ابزار سنجش پیشرفت‌اند.

قدم بعدی برای کاردرمانی اوتیسم کودک شما

کاردرمانی اوتیسم جادو نیست. اما وقتی بر پایه ارزیابی دقیق و هدف‌های روشن جلو برود، به کودک کمک می‌کند دنیا را با فشار حسی کمتر و مهارت عملی بیشتر تجربه کند. سه چیز را به خاطر بسپارید: ارزیابی تخصصی نقطه شروع است، از درمانگر درباره آموزش و هدف‌ها بپرسید، و پیشرفت را با گام‌های کوچک بسنجید. هر کودک مسیر خودش را دارد و مقایسه با کودک دیگر معمولاً گمراه‌کننده است.

 

دیدگاه کاربران

هنوز دیدگاهی ثبت نشده است. اولین نفری باشید که نظر می‌دهد!

ارسال دیدگاه